Από το Νοήμον Όν στο Έρμαιο των Καιρών: Πώς Ανταλλάξαμε την Λογική με το Παράλογο

Πριν από λίγες ημέρες, βρέθηκα σε ένα σεμινάριο εκπαίδευσης "εκπαιδευτών", με την ειδική αλλά και μια πιο γενική έννοια του όρου. Στην αίθουσα δεν κάθονταν μόνο δάσκαλοι και καθηγητές σχολείων, αλλά επαγγελματίες από διάφορους κλάδους της αγοράς, όπως και απλοί γονείς. Άνθρωποι δηλαδή, που η δουλειά τους είναι να "καθοδηγούν" άλλους ενήλικες αλλά και παιδιά, να μεταδίδουν τεχνογνωσία και να διαμορφώνουν το πνευματικό αλλά και το εργασιακό μέλλον της χώρας και όχι μόνο.

Η προσδοκία μου ήταν ότι θα συναντούσα άτομα με στοιχειώδη οξυδέρκεια, κάποιο βάθος και υψηλή αντίληψη. Αντίθετα όμως, βρέθηκα μπροστά σε μια οδυνηρή αποκάλυψη. Οι άνθρωποι αυτοί, που καλούνται να δείξουν τον δρόμο σε άλλους, εκδήλωναν με σοκαριστική φυσικότητα όλα τα συμπτώματα του κοινωνικού αναλφαβητισμού. Και ναι, αυτό ήταν και μέρος από το θέμα του σεμιναρίου. Το πιο άσχημο, δεν ήταν η έλλειψη βασικής ευγένειας, αλλά η διαπίστωση πως η συμπεριφορά τους δεν αποτελούσε εξαίρεση, αλλά δυστυχώς τον κανόνα της εποχής μας, μιας εποχής που έχει αντικαταστήσει την ουσία με το παντελώς ανούσιο.

Μετά το σεμινάριο και εμφανώς προβληματισμένη, κάθισα στον υπολογιστή για να ψάξω λίγο περισσότερο τον όρο "κοινωνικός αναλφαβητισμός", κάτι που φυσικά δεν είναι όρος καινούργιος. Εμένα μου ήρθε στο μυαλό επειδή κάποτε είχα διαβάσει πολλά άρθρα σχετικά, αλλά πάνε χρόνια πίσω. Ο όρος υπάρχει εδώ και δεκαετίες στην βιβλιογραφία της Κοινωνιολογίας και της Ψυχολογίας, περιγράφοντας την αδυναμία του ατόμου να αποκωδικοποιήσει τα κοινωνικά μηνύματα και να συνυπάρξει αρμονικά με το σύνολο. Ωστόσο, η ανάγνωση των ορισμών στην οθόνη μου δεν έμοιαζε πια με μια στεγνή ακαδημαϊκή θεωρία, αλλά με την ακριβή ακτινογραφία αυτού που μόλις είχα ζήσει. Συνειδητοποίησα με θλίψη ότι, ενώ ο όρος γεννήθηκε παλαιότερα, η εποχή μας τον έχει εκτινάξει σε μια νέα, πολύ πιο επικίνδυνη διάσταση. Βρήκα επίσης και ένα προσχέδιο από άρθρο που είχα γράψει επίσης κάποια χρόνια. Σαν να μην πέρασε μια μέρα.

Ο κοινωνικός αναλφαβητισμός σήμερα, δεν αφορά στην έλλειψη πρόσβασης στην γνώση ή στα πτυχία, αλλά σε μια βαθιά, εσωτερική τύφλωση. Είναι το παράδοξο του να είσαι ένας άριστα καταρτισμένος επαγγελματίας, ένας άνθρωπος των σύγχρονων τάσεων και των "δικτύων", αλλά την ίδια στιγμή να παραμένεις συναισθηματικά ανάπηρος, ανίκανος να ακούσεις, να σεβαστείς και να δεις τον άνθρωπο που κάθεται ακριβώς δίπλα σου. Πρόκειται για την πλήρη αδυναμία ενός ατόμου να αντιληφθεί τον εαυτό του ως μέρος ενός συνόλου και να συνυπάρξει αρμονικά με τους γύρω του.

Μέσα στο περιβάλλον της σύγχρονης εποχής, της ταχύτητας, της εικόνας και της ατάκας, με τους διαρκώς δικτυωμένους, πετυχημένους και παραγωγικούς, οι εκπαιδευόμενοι της αίθουσας, μέρος της παραπάνω αφήγησης, έμοιαζαν να έχουν χάσει εντελώς το φίλτρο της κριτικής τους σκέψης. Αντί για "ηγέτες" της γνώσης, συμπεριφέρονταν ως έρμαια των σύγχρονων τάσεων των κοινωνικών δικτύων. Υιοθετούσαν ξύλινες εκφράσεις, αναπαρήγαγαν τσιτάτα αυτοβελτίωσης και εφάρμοζαν συμπεριφορές που έχουν μάθει να καταναλώνουν ψηφιακά. Η ικανότητα να αμφισβητούν, να εμβαθύνουν και να αναλύουν ορθά, είχε αντικατασταθεί από μια αυτοματοποιημένη ανάγκη για αυτοπροβολή.

Αυτός ο μοντέρνος κοινωνικός αναλφαβητισμός γίνεται ακόμα πιο επικίνδυνος επειδή κρύβεται πίσω από λαμπερά κοστούμια και προσεγμένα προφίλ. Όταν ο "ειδικός" στερείται κριτικής σκέψης, αδυνατεί να αναγνωρίσει τον άνθρωπο που έχει απέναντί του. Στην αίθουσα του σεμιναρίου, ο διάλογος υποβαθμίστηκε σε παράλληλους μονολόγους, όπου ο καθένας προσπαθούσε να επιβληθεί, να εντυπωσιάσει και να πουλήσει την αυθεντία του. Η ενσυναίσθηση και ο σεβασμός στον χρόνο ή την άποψη του άλλου θεωρήθηκαν αδυναμίες. Είναι η τραγική ειρωνεία της εποχής μας που όσο πιο πολύ μιλάμε για "networking" και "επικοινωνία", τόσο πιο ανίκανοι γινόμαστε να συνυπάρξουμε ουσιαστικά μέσα σε έναν κοινό χώρο, απλά και αληθινά.

Σκεφτόμουνα πολύ ώρα μετά την εκπαίδευση ότι, αν οι άνθρωποι που αναλαμβάνουν να εκπαιδεύσουν τους επαγγελματίες του αύριο είναι οι ίδιοι πνευματικά άβουλοι και κοινωνικά ανάπηροι, τι είδους κουλτούρα μεταφέρουν στις επιχειρήσεις και τους οργανισμούς τους; Όταν η εκπαίδευση χάνει τον ανθρωποκεντρικό της χαρακτήρα και μετατρέπεται σε μια στείρα αναπαραγωγή τάσεων, παύει να απελευθερώνει το μυαλό και αρχίζει να το ποδηγετεί. Η μεγαλύτερη πρόκληση στις μέρες μας δεν είναι τόσο η απόκτηση νέων δεξιοτήτων, αλλά είναι κυρίως η επανάκτηση της χαμένης μας κριτικής ικανότητας. Επειδή, αν δεν μάθουμε ξανά να σκεφτόμαστε αυτόνομα και να κάνουμε την αυτοκριτική μας, κανένα σεμινάριο και κανένας τίτλος δεν θα καταφέρει να μας σώσει από τον πολιτισμικό μας αναλφαβητισμό.

Πώς τον συναντάμε

Η τύφλωση της Ενσυναίσθησης (Το συναισθηματικό επίπεδο)

Στο βαθύτερο, εσωτερικό του επίπεδο, ο κοινωνικός αναλφαβητισμός ξεκινά ως μια ιδιότυπη συναισθηματική αναπηρία. Είναι η πλήρης αδυναμία του ατόμου να μετατοπίσει το κέντρο του βάρους του από το "εγώ" στο "εσύ". Η ενσυναίσθηση δεν είναι μια αφηρημένη ρομαντική έννοια, αλλά το απαραίτητο νοητικό και ψυχικό εργαλείο που μας επιτρέπει να αποκωδικοποιούμε τα συναισθήματα, τις ανάγκες και τα όρια των γύρω μας. Όταν αυτό το εργαλείο ατροφεί, ο άνθρωπος υποφέρει θα λέγαμε, από μια βαθιά κοινωνική τύφλωση. Κοιτάζει, αλλά δεν βλέπει, ακούει, αλλά δεν αντιλαμβάνεται.

Στην περίπτωση του σεμιναρίου, αυτή η τύφλωση εκδηλώθηκε με τον πιο ωμό τρόπο. Όταν ένας μονοπωλεί τον χρόνο στερώντας από τους άλλους το δικαίωμα λόγου, ή όταν διακόπτει υποτιμητικά μια αντίθετη άποψη, δεν πρόκειται απλώς για κακούς τρόπους, πρόκειται για την απόλυτη αδυναμία του να συλλάβει ότι οι διπλανοί του έχουν εξίσου πολύτιμο χρόνο, δικαιώματα και προσωπική αξιοπρέπεια. Ο κοινωνικά αναλφάβητος άνθρωπος βιώνει τον κόσμο σαν έναν προσωπικό του καθρέφτη. Οι άλλοι γύρω του δεν υφίστανται ως αυτόνομες προσωπικότητες, αλλά ως "σκηνικά αντικείμενα" ή ως εργαλεία για τη δική του αυτοπροβολή.

Αυτή η συναισθηματική στενότητα γίνεται ακόμα πιο τρομακτική σήμερα, καθώς τροφοδοτείται από την ψυχρότητα των ψηφιακών μας αλληλεπιδράσεων. Έχοντας συνηθίσει να επικοινωνούμε μέσα από οθόνες, εκεί όπου ο άλλος είναι απλώς ένα προφίλ, ένα κείμενο ή μια φωτογραφία,  μεταφέρουμε την ίδια έλλειψη ευαισθησίας και στον φυσικό μας κόσμο. Όταν όμως χάνεται η ικανότητα να συγκινηθείς από την αμηχανία του διπλανού σου, να σεβαστείς την κούρασή του ή να νιώσεις το βάρος της προσβολής που του καταφέρνεις, τότε η κοινωνική συνύπαρξη μετατρέπεται σε μια ζούγκλα. Χωρίς ενσυναίσθηση, η εκπαίδευση γίνεται στείρα τεχνοκρατία και οι άνθρωποι, όσο μορφωμένοι κι αν εμφανίζονται, καταλήγουν πνευματικά ακρωτηριασμένοι, ανίκανοι για οποιαδήποτε αληθινή, βαθιά ανθρώπινη σύνδεση.

Η κατάρρευση των άγραφων κανόνων (Το συμπεριφορικό επίπεδο)

Αν η έλλειψη ενσυναίσθησης είναι η εσωτερική αιτία, η κατάρρευση των άγραφων κανόνων είναι η εξωτερική της έκφραση. Κάθε πολιτισμένη κοινωνία πέρα από τους γραπτούς νόμους, κρατιέται όρθια κυρίως από ένα αόρατο, κοινό δίκτυο άγραφων κανόνων. Είναι οι κανόνες της διακριτικότητας, του σεβασμού της σειράς, της υπομονής, της χαμηλής έντασης της φωνής, της στοιχειώδους ευγένειας. Αυτοί οι κανόνες αποτελούν το "λιπαντικό" στις σχέσεις των ανθρώπων, χωρίς αυτούς, η τριβή της συνύπαρξης βάζει φωτιά. Ο κοινωνικά αναλφάβητος άνθρωπος, ωστόσο, σπάει αυτούς τους κανόνες με μια απίστευτη φυσικότητα, θεωρώντας τον κοινόχρηστο χώρο ως αποκλειστική προέκταση της ιδιωτικής του ζώνης.

Στο μικροσκόπιο της αίθουσας του σεμιναρίου, αυτή η συμπεριφορική αποσύνθεση πήρε τη μορφή μιας διαρκούς, μικρής βαρβαρότητας και είναι συμπεριφορές που μαρτυρούν βαθιά έλλειψη παιδείας. Υπάρχει διαφορά μεταξύ του "έχω δικαίωμα λόγου" και του "επιβάλλομαι". Για αυτούς τους ανθρώπους, η ευγένεια δεν είναι αρετή, αλλά ένδειξη αδυναμίας ή υποκριτική συμπεριφορά. Έτσι, η ελευθερία τους δεν σταματά εκεί που αρχίζει η ελευθερία του διπλανού τους, αλλά επεκτείνεται αυθαίρετα μέχρι εκεί που του επιτρέπει το θράσος τους.

Όλο αυτό είναι μια βαθιά πολιτισμική οπισθοδρόμηση. Όταν η αγένεια κανονικοποιείται και η τήρηση των άγραφων κανόνων χλευάζεται ως αφέλεια, η κοινωνική συνοχή δέχεται ένα θανάσιμο πλήγμα. Μετατρέπουμε τους κοινούς μας χώρους σε πεδία μάχης, όπου ο καθένας προσπαθεί να αρπάξει ό,τι προλάβει, να ακουστεί πιο δυνατά, να προσπεράσει τον διπλανό του. Το να βλέπεις αυτήν την νοοτροπία να εκδηλώνεται από ανθρώπους που οι ίδιοι έχουν αναλάβει τον ρόλο του καθοδηγητή, αποτελεί την απόλυτη επιβεβαίωση της κρίσης.

Η απώλεια της πολιτικής και κοινωνικής συνείδησης (Το γνωστικό επίπεδο)

Στο ανώτερο και πιο σύνθετο επίπεδό του, ο κοινωνικός αναλφαβητισμός μετατρέπεται σε μια βαθιά γνωστική ανεπάρκεια, την πλήρη αδυναμία του ατόμου να συνδέσει τον εαυτό του με την έννοια του συλλογικού πεπρωμένου. Η πολιτική και κοινωνική συνείδηση δεν αφορά στις κομματικές ταυτότητες, αλλά στην ικανότητα του ανθρώπου να αντιλαμβάνεται ότι κάθε ατομική του πράξη, όσο μικρή κι αν είναι, έχει ένα άμεσο αποτύπωμα στο κοινό καλό. Όταν αυτή η συνείδηση απουσιάζει, το άτομο παύει να λειτουργεί ως πολίτης και μετατρέπεται σε έναν απλό ιδιώτη, με την αρχαιοελληνική σημασία της λέξης , έναν άνθρωπο, δηλαδή, που ιδιοτελώς αδιαφορεί για τα κοινά. Ο κοινωνικά αναλφάβητος, αδυνατεί να σκεφτεί μακροπρόθεσμα. Ο  νοητικός  του ορίζοντας εξαντλείται στο άμεσο, προσωπικό όφελος της στιγμής.

Στην αίθουσα εκείνου του σεμιναρίου, η κατάσταση πήρε την μορφή μιας απόλυτης υποταγής στις κυρίαρχες τάσεις και στα ψηφιακά στερεότυπα, χωρίς κανένα ίχνος εσωτερικού φίλτρου. Οι συμμετέχοντες αναπαρήγαγαν με ευκολία τσιτάτα ηγεσίας και "buzzwords" που έχουν μάθει να καταναλώνουν παθητικά στο διαδίκτυο, πιστεύοντας ότι έτσι επιδεικνύουν εκσυγχρονισμό και αυθεντία. Στην πραγματικότητα, όμως, αποδείκνυαν το ακριβώς αντίθετο, μια παντελή έλλειψη αυτόνομης σκέψης. Όταν η κρίση σου καθοδηγείται αποκλειστικά από το τι είναι δημοφιλές στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, χάνεις την ικανότητα να αναλύεις την πραγματικότητα με δικά σου κριτήρια. Γίνεσαι πνευματικά άβουλος και ένα έρμαιο των καιρών που αδυνατεί να ξεχωρίσει την βαθιά γνώση από την επιφανειακή πληροφορία.

Αυτή η απώλεια συνείδησης οδηγεί πολύ εύκολα σε μια κοινωνία χειραγωγίσιμη, έτοιμη να πολωθεί και να φανατιστεί με το παραμικρό. Έτσι μετατρέπεται και η όποια γνώση, από εργαλείο κοινωνικής χειραφέτησης και προόδου, σε ένα ακόμα προϊόν προς πώληση στην αρένα του ανταγωνισμού. Έτσι, ο άνθρωπος απογυμνώνεται από την ιδιότητά του ως νοήμον ον και καταντά ένας απλός εκτελεστής συμπεριφορών, ανίκανος να οραματιστεί και να χτίσει έναν καλύτερο, πιο ανθρώπινο κόσμο.

Η Ελληνική πραγματικότητα

Σε παγκόσμιο επίπεδο, η ψηφιακή κουλτούρα άρχισε να αναπτύσσει μια νέα μορφή "ψηφιακού αυτισμού". Όταν η επικοινωνία φιλτράρεται μέσα από αλγορίθμους που επιδιώκουν μόνο την πόλωση και την επιδοκιμασία (likes), η ικανότητα για ουσιαστικό διάλογο ατροφεί και οι άνθρωποι παγκοσμίως μετατρέπονται σε ερημίτες μέσα στο πλήθος.

Όταν τώρα αυτή η παγκόσμια τάση προσγειώνεται στην ελληνική πραγματικότητα, σε μια χώρα που ιστορικά υπερηφανεύεται για το φιλότιμο, την κοινωνικότητα και τους ανοιχτούς της δεσμούς, ο κοινωνικός αναλφαβητισμός εκδηλώνεται με έναν τρόπο σχεδόν σχιζοφρενικό. Έχουμε αναπτύξει μια βαθιά παθογένεια, ενώ είμαστε υπερβολικά δοτικοί και ευαίσθητοι στον ιδιωτικό μας κύκλο, επιδεικνύουμε μια σοκαριστική βαναυσότητα και αδιαφορία στον δημόσιο χώρο.

Ο δημόσιος χώρος στην Ελλάδα, είτε αυτός είναι ο δρόμος, είτε ένα μέσο μαζικής μεταφοράς, είτε η αίθουσα εκείνου του σεμιναρίου, αντιμετωπίζεται συχνά ως εχθρικό έδαφος ή ακόμα χειρότερα αυτό που θα λέγαμε "No man's land", με όλες σχεδόν τις σημασίες της έκφρασης. Η ευγένεια και η τήρηση των άγραφων κανόνων συνύπαρξης εκλαμβάνονται, δυστυχώς, ως αδυναμία ή ως "κοροϊδία". Αυτός ο Έλληνας θεωρεί ότι το δικαίωμά του να ακουστεί, να περάσει πρώτος, να επιβάλει την άποψή του ή να παρκάρει όπου τον εξυπηρετεί, υπερέχει οποιουδήποτε νόμου ή κοινής λογικής.

Αυτή η συμπεριφορά διογκώθηκε δραματικά τα τελευταία χρόνια και το πιο θλιβερό είναι ότι η νοοτροπία αυτή πέρασε πλέον και στα στρώματα των "μορφωμένων". Άνθρωποι που μεγάλωσαν μέσα σε αυτό το σύστημα, αναπαράγουν το λάθος ασυνείδητα, ως μια φυσική, δεύτερη φύση, πιστεύοντας ότι έτσι στέκονται στα πόδια τους σε μια σκληρή αγορά εργασίας.

Όταν η απώλεια της κριτικής σκέψης ακυρώνει το "Νοήμον Ον"

Ο άνθρωπος ορίστηκε ιστορικά ως "Νοήμον Ον" ακριβώς επειδή είχε την ικανότητα να αμφισβητεί, να αναλύει τα ερεθίσματα του περιβάλλοντός του και να συνθέτει την δική του, αυτόνομη αλήθεια. Σήμερα, όμως, όλο αυτό, θεωρείται κουραστική πολυτέλεια. Οι άνθρωποι τείνουν να μην σκέφτονται, αλλά να καταναλώνουν έτοιμες σκέψεις, προκατασκευασμένες απόψεις και ψηφιακά στερεότυπα. 

Όταν σταματάς να επεξεργάζεσαι το "γιατί" πίσω από τις πράξεις σου, όταν δέχεσαι τυφλά κάθε κυρίαρχη τάση επειδή απλώς "έτσι κάνουν όλοι", απεμπολείς την ίδια σου την ιδιότητα ως σκεπτόμενο υποκείμενο. Μετατρέπεσαι σε ένα άβουλο έρμαιο των καιρών, σε μια ύπαρξη που λειτουργεί με αυτοματοποιημένα αντανακλαστικά και ένστικτα αγέλης, χάνοντας την ικανότητα να ξεχωρίζει το ουσιώδες από το επιφανειακό, το δίκαιο από το βολικό.

Η Επιστροφή στην Αίθουσα

Αυτή ακριβώς η έκπτωση της λογικής και η υποταγή στην μαζικότητα ήταν που ζωντάνεψε με τον πιο ανάγλυφο τρόπο στην αίθουσα εκείνου του σεμιναρίου. Εκεί, ανάμεσα σε επαγγελματίες που υποτίθεται ότι κατέχουν τα εργαλεία της γνώσης, έγινε σαφές πώς η παγκόσμια αποξένωση και η ελληνική παθογένεια της αδιαφορίας για τον δημόσιο χώρο συναντιούνται κάτω από την ομπρέλα της χαμένης κριτικής σκέψης. Οι συμμετέχοντες, εγκλωβισμένοι στην ανάγκη τους να φαίνονται "σύγχρονοι" και "πετυχημένοι" σύμφωνα με τα τρέχοντα πρότυπα της αγοράς, αδυνατούσαν να αντιληφθούν την ίδια την αντίφραση της συμπεριφοράς τους. Αναπαρήγαγαν με απόλυτη φυσικότητα θεωρίες περί επικοινωνίας, την ίδια στιγμή που με τις πράξεις τους ακύρωναν κάθε έννοια ουσιαστικής ανθρώπινης επαφής. Η αίθουσα διδασκαλίας μετατράπηκε σε μια μικρογραφία του κόσμουμας, ένας χώρος γεμάτος πληροφορία, αλλά άδειος από παιδεία, όπου το "εγώ" θριάμβευε εις βάρος του "εμείς", επιβεβαιώνοντας ότι ο χειρότερος αναλφαβητισμός είναι αυτός που φοράει το προσεγμένο κοστούμι της αυθεντίας. 

Πώς φτάσαμε εδώ

Η απάντηση στο ερώτημα "γιατί καταντήσαμε έτσι" δεν κρύβεται σε μια ξαφνική συλλογική τρέλα, αλλά σε μια σταδιακή, συστημική αλλοίωση των αξιών μας. Δεν γίναμε έτσι από την μια μέρα στην άλλη, σίγουρα. Καταντήσαμε έτσι κυρίως επειδή, για δεκαετίες, θεοποιήσαμε το εύκολο κέρδος, την ατομική ανέλιξη με κάθε κόστος και την εικόνα της "επιτυχίας", αδιαφορώντας για το περιεχόμενό της. Η κοινωνία μας άρχισε να επιβραβεύει τον έξυπνο/πονηρό, αυτόν που καταπατά τους κανόνες και "πιάνει την καλή" και να χλευάζει τον ευγενικό, τον διακριτικό, τον άνθρωπο που προσπαθεί, χαρακτηρίζοντάς τον ως αφελή.

Όλο αυτό ήρθε και έδεσε με την απόλυτη κυριαρχία του ψηφιακού κόσμου. Αντικαταστήσαμε την πραγματική συνύπαρξη, που απαιτεί υπομονή, ανεκτικότητα και υποχωρήσεις, με την εικονική πραγματικότητα. Εκεί, μάθαμε να ζούμε μέσα σε φούσκες ομοϊδεατών, να απορρίπτουμε την διαφωνία με ένα block και να αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο μέσα από likes και views. Όταν εθίζεσαι σε μια τέτοια πνευματική νωθρότητα, είναι μαθηματικά βέβαιο ότι θα μεταφέρεις την ίδια ακριβώς ψυχρότητα και στην πραγματική ζωή. Γίναμε, τελικά, θύματα ενός πολιτισμού που μας έμαθε να κοιτάμε συνεχώς προς τα πάνω, προς την καριέρα, τα πλούτη, την προβολή, αλλά μας απαγόρευσε να κοιτάξουμε χαμηλά, δίπλα μας.

Η Ώρα της Ευθύνης

Το σεμινάριο εκείνο ολοκληρώθηκε, οι συμμετέχοντες επέστρεψαν στις δουλειές τους και η καθημερινότητα συνεχίζει να κυλά με τους ίδιους, ρυθμούς. Όμως, η διαπίστωση παραμένει εκεί, σαν μια ανοιχτή πληγή που ζητά απαντήσεις. Ο κοινωνικός αναλφαβητισμός δεν είναι μια ανίατη ασθένεια, είναι μια επιλογή που κάνουμε κάθε πρωί που ανοίγουμε τα μάτια μας και συνεχίζεται όταν βγαίνουμε από το σπίτι μας.

Αν θέλουμε να σταματήσουμε αυτή την κατηφόρα, αν θέλουμε να ξαναγίνουμε νοήμονα όντα και όχι απλώς καταναλωτές τάσεων, πρέπει να σπάσουμε τον καθρέφτη του ναρκισσισμού μας. Η αλλαγή δεν θα έρθει από μεγάλα σούπερ μοντέρνα προγράμματα, αλλά από την άρνησή μας να γίνουμε ένα με τη μάζα. Ξεκινά από την υπομονή να ακούσουμε μια αντίθετη γνώμη χωρίς να επιτεθούμε, από τον σεβασμό στον κοινόχρηστο χώρο, από ένα απλό "ευχαριστώ" και κυρίως, από την συνειδητή επιστροφή στην εξάσκηση της κριτικής σκέψης στην καθημερινότητά μας. Κάτω από τη σύγχρονη, ψεύτικη επιφάνεια, η ανθρωπιά παραμένει ζωντανή. Είναι δική μας ευθύνη να την ξεθάψουμε, προτού ξεχάσουμε πώς λειτουργεί ένας Nους σε χρήση.

Στα άρθρα μου δεν θα βρεις έτοιμες λύσεις ή συνταγές επιτυχίας. Σου προσφέρω αφορμές για σκέψη, μικρές προκλήσεις για να δοκιμάσεις και χώρο να παρατηρήσεις, να κρατήσεις σημειώσεις και να κρίνεις με τα δικά σου μάτια. 

Η γνώση γεννιέται μέσα στη δράση και στην προσωπική εμπειρία. 

Σκέψου, πειραματίσου, παρατήρησε και εμπιστεύσου την κρίση σου.

Γνῶθι σαυτόν!

Enigma Terra©