Η Ψευδαίσθηση της "Μοναδικότητας": Μήπως η Εμμονή σου να Ξεχωρίζεις σε Κάνει Ίδιο με Όλους;

Κάθεσαι σε ένα καφέ στο κέντρο της πόλης. Αν παρατηρήσεις τον χώρο με μια σχετική αποστασιοποίηση, θα δεις μια παράξενη ομοιομορφία. Άνθρωποι με τα ίδια ιδιαίτερα ρούχα, που αγοράστηκαν από τα ίδια concept stores, κρατούν vintage σημειωματάρια, πίνουν τον ίδιο single-origin καφέ και συζητούν με το ίδιο πάθος για το επόμενο disrupt project τους. Αν ανοίξεις την οθόνη του κινητού σου, η εικόνα επαναλαμβάνεται σε ψηφιακή κλίμακα. Το LinkedIn έχει μετατραπεί σε μια ατέρμονη παρέλαση από visionaries, innovators, thought leaders και single-player brands. Όλοι πασχίζουν, με μια σχεδόν θρησκευτική ευλάβεια και μια διάχυτη νευρικότητα, να αποδείξουν το ίδιο ακριβώς πράγμα, "Δείτε με, δεν είμαι σαν τους άλλους. Είμαι μοναδικός".

Και κάπου εκεί σκάει η βόμβα της ειρωνείας. Μέσα στην λυσσαλέα, καθημερινή σου προσπάθεια να ξεχωρίσεις από τη μάζα, να βρεις το περίφημο Unique Selling Proposition του εαυτού σου, έγινες ένα ακόμα πανομοιότυπο προϊόν στο ράφι. Η εμμονή σου με τη μοναδικότητα σε μετέτρεψε στο πιο μαζικό, προβλέψιμο και τυποποιημένο αντίγραφο της εποχής μας. Έγινες ομοιόμορφος μέσα από την ανάγκη σου να διαφοροποιηθείς.

Πώς φτάσαμε όμως εδώ; Πώς η αναζήτηση της αυθεντικότητας, που κάποτε αποτελούσε μια μοναχική, εσωτερική και συχνά επικίνδυνη υπαρξιακή πορεία, μετατράπηκε σε μια μαζική βιομηχανία παραγωγής κλώνων; Για να το καταλάβουμε, πρέπει να κοιτάξουμε κάτω από το χαλί της εργασιακής μας πραγματικότητας και να αναζητήσουμε τις απαντήσεις εκεί που η Ψυχολογία συναντά την Φιλοσοφία.

Το Industrial Complex της "Αυθεντικότητας"

Ζούμε στην ιστορική περίοδο όπου η αυθεντικότητα έχει πάψει να είναι εσωτερικό ζητούμενο και έχει μετατραπεί σε εργασιακό καθήκον. Η σύγχρονη αγορά εργασίας δεν ενδιαφέρεται πλέον να αγοράσει απλώς τις οκτώ ώρες του χρόνου σου ή τις τεχνικές σου δεξιότητες. Αυτά θεωρούνται δεδομένα. Αυτό που πραγματικά αναζητά, αυτό που κοστολογεί και εξαγοράζει, είναι η ψυχή σου, το narrative σου, η προσωπικότητά σου.

Από τις σχολές Διοίκησης Επιχειρήσεων μέχρι τα σεμινάρια καριέρας, το μήνυμα επαναλαμβάνεται με μια σχεδόν απειλητική μονοτονία, "Μην είσαι απλώς ένας υπάλληλος. Γίνε brand". Πρέπει να έχεις μια ιστορία να διηγηθείς, ένα βιογραφικό που να διαβάζεται σαν υπαρξιακό μανιφέστο. Αυτή η απαίτηση δημιουργεί μια τρομερή ψυχολογική πίεση. Ο σύγχρονος εργαζόμενος νιώθει ότι αν δεν είναι εξαιρετικός, αν δεν εκπέμπει μια συνεχή λάμψη μοναδικότητας, τότε είναι ουσιαστικά αόρατος, άρα και αναλώσιμος.

Όμως, ας μη γελιόμαστε. Αυτό το σύμπλεγμα που κουβαλάνε όσοι ψάχνουν το "διαφορετικό", δεν ενδιαφέρεται για την πραγματική, ωμή και συχνά αντιφατική σου μοναδικότητα. Δεν θέλει τις σκοτεινές σου πλευρές, τις αμφιβολίες σου, την ανάγκη σου για σιωπή ή την άρνησή σου να συμμορφωθείς. Θέλει μια συσκευασμένη εκδοχή της αυθεντικότητας. Μια εκδοχή εύπεπτη, γυαλισμένη, συμβατή με τους αλγόριθμους των social media και πάνω από όλα, παραγωγική.

Όταν το σύστημα σε προτρέπει να "σκεφτείς έξω από το κουτί", σου έχει ήδη παραδώσει τις εργοστασιακές προδιαγραφές του επόμενου κουτιού. Σου επιτρέπει να είσαι ιδιαίτερος, αρκεί η ιδιαιτερότητά σου να μεταφράζεται σε endorsements και likes. Αν η μοναδικότητά σου δεν παράγει υπεραξία για την εταιρεία, αν δεν μπορεί να πουληθεί ως "culture fit", τότε δεν θεωρείται χάρισμα, θεωρείται συστημική δυσλειτουργία, εκκεντρικότητα ή, ακόμα χειρότερα, έλλειψη επαγγελματισμού. 

Η απόλυτη διαστρέβλωση συμβαίνει όταν αυτή η πίεση εσωτερικεύεται. Δεν σε πιέζει πλέον κάποιος εξωτερικός εχθρός να υποκριθείς. Εσύ ο ίδιος μετατρέπεις τον εαυτό σου σε ένα εμπορεύσιμο προϊόν. Ξενυχτάς για να τελειοποιήσεις την ψηφιακή σου βιτρίνα, εκπαιδεύεις την φωνή σου να μιλάει με τις σωστές λέξεις και λογοκρίνεις τις αυθόρμητες σκέψεις σου για να μην τσαλακώσεις το brand σου. Σε πείθουν ότι διαφοροποιώντας τον εαυτό σου από τη μάζα των "κοινών" εργαζομένων κερδίζεις την ελευθερία σου. Στην πραγματικότητα, συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο, γίνεσαι ο εθελοντής διαφημιστής της δικής σου αλλοτρίωσης. Η ανάγκη σου για ταυτότητα και νόημα, κεφαλαιοποιείται. Δεν είσαι πλέον ελεύθερος να είσαι ο εαυτός σου, επειδή ο εαυτός σου έχει γίνει η πρώτη ύλη που πρέπει να καταναλωθεί στην αγορά. Και κάπως έτσι, η υποχρεωτική αυθεντικότητα μετατρέπεται στον πιο αποτελεσματικό μηχανισμό συμμόρφωσης που κατασκευάστηκε ποτέ.

Όταν όλοι είναι αναγκασμένοι να ξεχωρίζουν, κανείς δεν ξεχωρίζει πραγματικά. Γινόμαστε μια στρατιά από "επαναστάτες" με γραβάτα ή με εναλλακτικά t-shirts, που εκτελούν με ακρίβεια τις ίδιες, προκατασκευασμένες κινήσεις σε ένα θέατρο που το ονομάζουμε "Καριέρα".

 Δανεικές Επιθυμίες

Αν απομακρυνθούμε από το περιβάλλον του γραφείου και κοιτάξουμε την συνολική μας ζωή, τον τρόπο που διασκεδάζουμε, τα βιβλία που επιλέγουμε να διαβάσουμε, τα ταξίδια που προγραμματίζουμε, ακόμα και τις υπαρξιακές μας ανησυχίες, θα δούμε την ίδια ακριβώς παγίδα. Η ανάγκη να είμαστε "ιδιαίτεροι" έχει μετατραπεί σε έναν άγραφο νόμο της καθημερινότητας. Νιώθουμε μια βαθιά, σχεδόν σωματική αποστροφή για το "συνηθισμένο". Θέλουμε οι εμπειρίες μας να είναι μοναδικές, οι απόψεις μας αντισυμβατικές και ο τρόπος ζωής μας μια διαρκής δήλωση ανεξαρτησίας. Μεγάλη αυταπάτη. Πιστεύουμε ότι αυτή η ορμή για διαφοροποίηση πηγάζει από τα πιο αυθεντικά, εσωτερικά στρώματα του είναι μας. Νομίζουμε ότι ο εαυτός μας είναι ένα αυτόνομο εργοστάσιο που παράγει πρωτότυπες επιθυμίες. Η αλήθεια, ωστόσο, είναι πολύ πιο ειρωνική και κανείς δεν την εξήγησε καλύτερα από τον Γάλλο φιλόσοφο και ανθρωπολόγο René Girard μέσα από τη θεωρία του για την μιμητική επιθυμία.

Ο Girard υποστήριξε ότι οι άνθρωποι δεν ξέρουμε τι να επιθυμήσουμε. Αντίθετα με τα ζώα, που καθοδηγούνται από τα ένστικτά τους, η ανθρώπινη επιθυμία είναι τυφλή. Για να μάθουμε τι έχει αξία, τι είναι ελκυστικό και τι πρέπει να επιδιώξουμε, χρειαζόμαστε έναν οδηγό. Κοιτάζουμε, λοιπόν, τον άλλον. Αυτόν που ο Girard ονομάζει "Μοντέλο". Δεν επιθυμούμε ένα αντικείμενο, μια καριέρα ή έναν τρόπο ζωής επειδή έχει αντικειμενική αξία για εμάς, αλλά επειδή το επιθυμεί κάποιος άλλος. Όταν μεταφέρουμε αυτή την θεωρία στην σύγχρονη εμμονή με τη μοναδικότητα, το αποτέλεσμα είναι ένα υπαρξιακό βραχυκύκλωμα. Βλέπεις γύρω σου ανθρώπους που αποθεώνονται επειδή είναι "διαφορετικοί", επειδή ζουν "έξω από τα καλούπια". Ασυνείδητα, ζηλεύεις την υπαρξιακή πληρότητα ή την προσοχή που φαίνεται να εισπράττουν. Αποφασίζεις, λοιπόν, να γίνεις και εσύ "διαφορετικός" ακόμα και αν εξευτελίζεις τον εαυτό σου. Ποιο είναι το αποτέλεσμα; Αντιγράφεις την ανάγκη των άλλων για μη-αντιγραφή. Επιθυμείς να ξεχωρίσεις, επειδή όλοι οι άλλοι ξεχωρίζουν. Η επιθυμία σου αυτή είναι δανεική σαν ένα προϊόν αγορασμένο από δεύτερο χέρι.

Αυτός ο μιμητισμός δημιουργεί μια τρομερή ψευδαίσθηση αυθεντικότητας. Σκέψου, για παράδειγμα, την κουλτούρα των εναλλακτικών ταξιδιών. Κανείς δεν θέλει πλέον να είναι ένας τουρίστας που πηγαίνει στα προφανή αξιοθέατα, όλοι θέλουν να είναι ταξιδευτές που ανακαλύπτουν κρυμμένα, παρθένα μέρη, μακριά από τα πλήθη. Όταν όμως εκατομμύρια άνθρωποι καθοδηγούνται από την ίδια ακριβώς μιμητική ανάγκη να βρουν το "μη τουριστικό" μέρος, μετατρέπουν αυτόματα και το πιο απομονωμένο χωριό σε ένα ακόμα μαζικό trend. 

Η προσπάθεια να ξεφύγεις από τη μάζα σε οδηγεί να δημιουργήσεις μια νέα, πιο εκλεπτυσμένη μάζα.

Η τραγωδία της μιμητικής επιθυμίας είναι ότι μας εγκλωβίζει σε έναν αόρατο ανταγωνισμό. Ανταγωνιζόμαστε τον διπλανό μας για το ποιος είναι πιο αυθεντικός, ποιος έχει κάνει την πιο βαθιά εσωτερική αναζήτηση, ποιος έχει τις πιο ψαγμένες υπαρξιακές ανησυχίες. Τρέχουμε σε έναν διάδρομο γυμναστηρίου, ιδρώνουμε και ματώνουμε για να ξεπεράσουμε τον διπλανό μας, ξεχνώντας ότι ο διάδρομος είναι τοποθετημένος στο ίδιο ακριβώς πάτωμα. Όσο αρνούμαστε να δούμε ότι οι επιθυμίες μας καθρεφτίζουν τις επιθυμίες των άλλων, τόσο πιο βαθιά βυθιζόμαστε στην ψευδαίσθηση. Το Instagram και το TikTok για παράδειγμα, βασίζονται 100% στην μιμητική επιθυμία. Η λύσσα μας να μην μοιάζουμε με κανέναν είναι, σε τελική ανάλυση, η πιο τρανταχτή απόδειξη του πόσο πολύ μοιάζουμε σε όλους. 

Η Κοινωνία της Κόπωσης

Όταν η υποχρέωση να είσαι μοναδικός ξεπερνά τα όρια του γραφείου και ποτίζει κάθε πτυχή της καθημερινότητά σου, το σύστημα πετυχαίνει την απόλυτη νίκη του. Δεν χρειάζεται πλέον κανέναν εξωτερικό ελεγκτή, κανέναν αυταρχικό εργοδότη να σε επιβλέπει με το μαστίγιο. Έχεις αναλάβει εσύ αυτόν τον ρόλο. Έχεις μετατραπεί στον επιστάτη και τον κατάδικο του ίδιου σου του εαυτού.

Αυτό το υπαρξιακό αδιέξοδο περιγράφει αριστουργηματικά ο Νοτιοκορεάτης φιλόσοφος Byung-Chul Han στο βιβλίο του Η Κοινωνία της Κόπωσης. Ο Han υποστηρίζει ότι έχουμε περάσει από την πειθαρχική κοινωνία του παρελθόντος, η οποία βασιζόταν σε απαγορεύσεις, εντολές και στον καταναγκασμό με "πρέπει", στην κοινωνία της επίδοσης. Το κυρίαρχο ρήμα της εποχής μας δεν είναι το πρέπει, αλλά το μπορώ.

Σου είπαν ότι μπορείς να γίνεις ό,τι θέλεις. Ότι μπορείς να βελτιστοποιήσεις κάθε κομμάτι της ζωής σου. Σου πλασάρισαν την αυτοεκμετάλλευση με το περιτύλιγμα της αυτοπραγμάτωσης. Έτσι, το κυνήγι της μοναδικότητας μετατρέπεται σε ένα ατέρμονο project προσωπικής ανάπτυξης. Πρέπει να είσαι ο πιο παραγωγικός επαγγελματίας. Πρέπει να έχεις το πιο φτιαγμένο σώμα, μέσα από custom προγράμματα biohacking και fitness. Πρέπει να επιδεικνύεις την πιο zen και συγκροτημένη πνευματική κατάσταση, μετατρέποντας ακόμα και τον διαλογισμό σε ένα task που πρέπει να γίνει visual. Το τίμημα αυτής της ψευδαίσθησης είναι το Burnout, η ψυχική εξάντληση σε απλά ελληνικά και στην εποχή μας δεν προέρχεται από την αποτυχία μας να πετύχουμε τους στόχους μας, αλλά από την ίδια την πίεση να είμαστε "αρκετοί", να είμαστε "outstanding".

Όταν πιστεύεις ότι η αξία σου εξαρτάται από το πόσο ξεχωρίζεις, η ηρεμία γίνεται αδύνατη. Κάθε στιγμή χαλάρωσης βιώνεται ως ενοχή. Κάθε δευτερόλεπτο που δεν χτίζεις την persona σου, νιώθεις ότι χάνεις έδαφος, ότι γίνεσαι απλός και συνηθισμένος.

Στην κοινωνία της επίδοσης, ο άνθρωπος καίγεται εκ των έσω. Γκρεμίζεσαι ψυχολογικά επειδή νιώθεις ότι δεν προσπάθησες αρκετά να γίνεις η τέλεια, μοναδική εκδοχή του εαυτού σου. Η εμμονή με τη διαφοροποίηση σε απομονώνει. Σε κλείνει μέσα σε ένα κλουβί όπου ο μοναδικός αντίπαλος στον καθρέφτη είσαι εσύ. Και το πιο ειρωνικό; Σε αυτή την αρένα της δήθεν ατομικής ελευθερίας, καταλήγουμε όλοι εξίσου εξαντλημένοι, με τα ίδια ακριβώς συμπτώματα άγχους, να κοιτάμε τις ίδιες μπλε οθόνες στις 3 το πρωί.

Γίνε ο Κανένας

Πώς δραπετεύεις από μια παγίδα που τρέφεται από την ίδια σου την επιθυμία να δραπετεύσεις; Η απάντηση δεν βρίσκεται στο να γίνεις ακόμα πιο εναλλακτικός, ακόμα πιο ακραία αντισυμβατικός ή να εφεύρεις μια νέα, πιο ψαγμένη μάσκα. Αυτό είναι το παιχνίδι του συστήματος. Αν συνεχίσεις να παίζεις με τους όρους του, θα χάνεις για πάντα. Η πραγματική ανατροπή, η μόνη αληθινή πράξη αντίστασης στη σύγχρονη νεύρωση, είναι μια κίνηση που στα μάτια της σημερινής κουλτούρας φαντάζει σχεδόν τρομακτική, να αποδεχτείς την κοινή ανθρώπινη μετριότητά σου.

Η αυθεντική εσωτερική αναζήτηση και η βαθιά αυτογνωσία δεν ξεκινούν με την ερώτηση "πώς θα γίνω ξεχωριστός;". Ξεκινούν όταν έχεις το θάρρος να κοιτάξεις τον καθρέφτη και να ψιθυρίσεις, "Είμαι συνηθισμένος. Και αυτό είναι απόλυτα φυσιολογικό".

Η απελευθέρωση από το άγχος του personal branding έρχεται όταν σταματήσεις να αντιμετωπίζεις τον εαυτό σου σαν project που χρειάζεται διαρκές optimization. Η πραγματική σου ουσία δεν είναι ένα προϊόν που πρέπει να χτίσεις, να γυαλίσεις και να παρουσιάσεις στην αγορά. Είναι αυτό που απομένει όταν σβήσουν τα φώτα της δημοσιότητας, όταν κλείσουν οι οθόνες, όταν γκρεμίσεις το brand σου. Όταν σταματήσεις να ουρλιάζεις ψηφιακά και υπαρξιακά για την ιδιαιτερότητά σου, αρχίζεις επιτέλους να αναπνέεις. Όταν αποδεχτείς ότι είσαι φτιαγμένος από την ίδια σκόνη, τις ίδιες αγωνίες και τις ίδιες αντιφάσεις με τον υπάλληλο της διπλανής οθόνης, σπας την απομόνωση της "μοναδικότητας". Σταματάς να βλέπεις τους άλλους σαν ανταγωνιστές στο θέατρο της αυθεντικότητας και αρχίζεις να τους βλέπεις σαν συνοδοιπόρους στην ίδια κοινή ανθρώπινη μοίρα. Τότε μόνο παύεις να είσαι ένα brand. Τότε μόνο γίνεσαι, επιτέλους, Άνθρωπος.

Μια μικρή άσκηση για απόψε

Την επόμενη φορά που θα νιώσεις την ακατανίκητη ανάγκη να αγοράσεις ένα αντικείμενο, να επισκεφτείς ένα "ψαγμένο" μέρος ή να υιοθετήσεις μια νέα συνήθεια απλώς επειδή πιστεύεις ότι "εκφράζει την ιδιαίτερη αισθητική σου", κάνε μια παύση. Κοίταξε το αντικείμενο με ειλικρίνεια. Αναρωτήσου αν το επιλέγεις επειδή μιλάει στην ψυχή σου ή επειδή ασυνείδητα αντιγράφεις το εκλεπτυσμένο γούστο κάποιου άλλου, αναζητώντας την ίδια ψηφιακή ή κοινωνική επικύρωση.

Σπάσε τον κύκλο του μιμητισμού. Κράτα τη σκέψη, την επιθυμία και την παρόρμηση μόνο για σένα, χωρίς να τις μετατρέψεις σε περιεχόμενο για τα μάτια των άλλων. Φόρα το πιο απλό σου ρούχο, αυτό που δεν κουβαλάει κανένα statement, καμία ταυτότητα και κανένα brand. Άντεξε, έστω για μερικές ώρες, να μην είσαι το επίκεντρο, να μην είσαι ιδιαίτερος. Άντεξε να είσαι απόλυτα, υπέροχα και λυτρωτικά συνηθισμένος.

Εκεί, στην ησυχία της ανωνυμίας, κρύβεται η μόνη αληθινή αυθεντικότητα που μας έχει απομείνει.

Αν ένιωσες ότι αυτό το κείμενο ξεφλούδισε λίγη από τη μάσκα σου, άφησε τις σκέψεις σου στα σχόλια παρακάτω. Όχι για να επιδείξεις ποιος είσαι, όχι για να αποδείξεις πόσο βαθιά κατάλαβες το κείμενο ή πόσο πιο αφυπνισμένος είσαι από τους άλλους. Άφησε ένα σχόλιο απλώς για να βρεθούμε εκεί που οι μάσκες πέφτουν και είμαστε, επιτέλους, ίδιοι.

Στα άρθρα μου δεν θα βρεις έτοιμες λύσεις ή συνταγές επιτυχίας. Σου προσφέρω αφορμές για σκέψη, μικρές προκλήσεις για να δοκιμάσεις και χώρο να παρατηρήσεις, να κρατήσεις σημειώσεις και να κρίνεις με τα δικά σου μάτια. 

Η γνώση γεννιέται μέσα στη δράση και στην προσωπική εμπειρία. 

Σκέψου, πειραματίσου, παρατήρησε και εμπιστεύσου την κρίση σου.

Γνῶθι σαυτόν!