Πεθαίνοντας για Ένα Concept: Η Ύστατη Ανοησία του Σύγχρονου Φανατισμού

Αν παρατηρήσεις προσεκτικά τη σύγχρονη δημόσια σφαίρα, θα διακρίνεις το εξής φαινόμενο, ο κόσμος είναι γεμάτος στρατιώτες χωρίς πόλεμο. Άνθρωποι οχυρωμένοι πίσω από ψηφιακά χαρακώματα, έτοιμοι να κατασπαράξουν οποιονδήποτε διαφωνεί, φορώντας την στολή μιας ιδέας που συχνά δεν τους ανήκει καν. Σε παλαιότερες εποχές, ο φανατισμός χρειαζόταν βαριά θεμέλια, μια θρησκεία, μια πατρίδα, μια βαθιά ριζωμένη παράδοση. Σήμερα, ο φανατισμός έχει γίνει γρήγορος, προσβάσιμος και κυρίως, φτηνός και πανταχού παρών.

Η Αντικατάσταση της Ζωής από το Είδωλό της

Έχουμε μάθει να πεθαίνουμε για ένα "Concept". Όταν λέμε concept, δεν αναφερόμαστε μόνο στις μεγάλες υπαρξιακές αλήθειες, αλλά και στα αφηρημένα, εμπορευματοποιημένα κατασκευάσματα της εποχής μας. Άνθρωποι καταστρέφουν σχέσεις ζωής για το concept μιας συγκεκριμένης πολιτικής ορθότητας ή της αντίστασης σε αυτήν. Επαγγελματίες θυσιάζουν την υγεία, τον ύπνο και την οικογένειά τους στο βωμό του corporate hustle culture, για το concept της "απόλυτης παραγωγικότητας" και του status. Άλλοι εγκλωβίζονται σε ακραία lifestyle concepts, από την τοξική θετικότητα μέχρι τον απόλυτο μηδενισμό, μετατρέποντας τη ζωή τους σε μια ζωντανή διαφήμιση μιας ιδεολογικής τάσης. Η μεγάλη ψευδαίσθηση της εποχής μας είναι ότι θεωρούμε αυτόν τον φανατισμό σημάδι ξύπνιου ανθρώπου, ένδειξη χαρακτήρα και πάθους για ζωή. Στην πραγματικότητα όμως, είναι η ύστατη πνευματική ανοησία.

Έχουμε αντικαταστήσει την ίδια την εμπειρία της ζωής με την αναπαράστασή της. Είναι πολύ πιο εύκολο να υιοθετήσεις ένα έτοιμο πακέτο ιδεών, να το κάνεις σημαία και να επιτίθεσαι σε όποιον το αμφισβητεί, παρά να μπεις στο βάσανο να ζήσεις αυθεντικά, να αμφιβάλλεις και να ανακαλύψεις ποιος είσαι μέσα στο χάος. Το concept λειτουργεί ως μια πνευματική ασπίδα και σε γλιτώνει από την τρομακτική μοναξιά της δικής σου, ανεξάρτητης σκέψης. Θυσιάζουμε το παρόν μας, την ψυχική μας γαλήνη και την ικανότητά μας να συνδεθούμε με τον διπλανό μας, μόνο και μόνο για να κρατήσουμε ανέπαφη μια αφηρημένη ταυτότητα που μας χάρισε ένας αλγόριθμος ή ένα τμήμα marketing. Γινόμαστε εθελοντές αιμοδότες σε ξένους σκοπούς, ξεχνώντας ότι η ζωή δεν κρίνεται στο πόσο καλά υπερασπίστηκες ένα concept, αλλά στο πόσο βαθιά τόλμησες να τη ζήσεις.

Όταν η Ιδέα Καταπίνει τον Άνθρωπο

Για να καταλάβουμε πώς φτάνουμε στην ύστατη ανοησία του φανατισμού, ηρεμία απαιτεί να κοιτάξουμε την ίδια τη φύση της "Ιδέας". Οι ιδέες έχουν μια τρομακτική, σχεδόν παρασιτική δύναμη. Ξεκινάνε ως εργαλεία του μυαλού μας, ως σχήματα για να ερμηνεύσουμε και να οργανώσουμε τον κόσμο. Όμως, αν δεν είμαστε προσεκτικοί, η ιδέα παύει να είναι εργαλείο και γίνεται ο ιδιοκτήτης του μυαλού μας.

Παρατηρείς γύρω σου ανθρώπους να πορώνονται, να υψώνουν τους τόνους, να βγάζουν αφρούς από το στόμα υπερασπιζόμενοι ένα αφήγημα. Τι έχει συμβεί σε αυτούς τους ανθρώπους; Έχουν πάθει πνευματική τύφλωση. Η πώρωση θολώνει την σκέψη με έναν πολύ συγκεκριμένο τρόπο, σβήνει τις αποχρώσεις. Ο κόσμος χωρίζεται απότομα σε άσπρο και μαύρο, σε "εμάς" και στους "άλλους". Όταν το μυαλό εγκλωβιστεί σε αυτή την κατάσταση, η κριτική σκέψη πεθαίνει. Ο άνθρωπος σταματά να αναρωτιέται, σταματά να αμφιβάλλει και κυρίως, σταματά να βλέπει την πραγματικότητα. Βλέπει μόνο το δόγμα του.

Όταν οι άνθρωποι πωρώνονται τόσο βαθιά, ξεχνούν να θέσουν το πιο απλό, το πιο βασικό ερώτημα στον εαυτό τους, "Αξίζει αυτή η ιδέα την ίδια μου τη ζωή;".

Και όταν λέμε ζωή, δεν εννοούμε μόνο τον βιολογικό θάνατο. Εννοούμε αν αξίζει αυτή η ιδεολογία τα χρόνια που χάνεις μέσα στο μίσος και την τοξικότητα! Αν αξίζει αυτό το εταιρικό concept τα εγκεφαλικά επεισόδια, το χρόνιο άγχος και τις κατεστραμμένες σου σχέσεις; Αν αξίζει αυτό το κοινωνικό "χαράκωμα" το γεγονός ότι έχεις χάσει την ηρεμία σου και δεν μπορείς να απολαύσεις ένα ηλιοβασίλεμα χωρίς να σκεφτείς πώς θα το σχολιάσεις ψηφιακά;

Οι άνθρωποι είναι πρόθυμοι να καταστρέψουν την καθημερινότητά τους, την ψυχική τους υγεία, ακόμα και τη σωματική τους ακεραιότητα, για να μείνουν πιστοί σε ένα νοητικό σχήμα. Υποδουλώνουν την ύπαρξή τους, η οποία είναι χειροπιαστή, μοναδική και πεπερασμένη, σε κάτι αφηρημένο που αύριο μπορεί να έχει ξεθωριάσει. Ξεχνούν ότι καμία ιδέα, κανένα concept, κανένα σύστημα δεν έχει αξία αν δεν υπάρχει ένας ζωντανός, ισορροπημένος και ελεύθερος άνθρωπος για να το βιώσει. Όταν θυσιάζεις τη ζωή σου για μια ιδέα, δεν γίνεσαι ήρωας. Γίνεσαι το θύμα μιας πνευματικής αυταπάτης. Έχεις ανταλλάξει την ανάσα σου με ένα φάντασμα.

Ο Καθημερινός, Αόρατος Θάνατος

Όταν ακούμε την λέξη θυσία ή φανατισμός, ο νους μας τρέχει αυτόματα σε ακραίες ιστορικές περιόδους, σε πεδία μαχών ή σε ριζοσπαστικές ομάδες. Αυτός είναι ο λόγος που ο σύγχρονος άνθρωπος νιώθει ασφαλής. Θεωρεί ότι, επειδή δεν κρατάει όπλο, δεν είναι φανατικός και άρα δεν είναι επικίνδυνος. Όμως, ο σύγχρονος φανατισμός του concept δεν ζητά απαραίτητα το σώμα σου. Ζητά την προσοχή σου, τον χρόνο σου, την ψυχική σου ενέργεια. Σε σκοτώνει με δόσεις, μέρα με τη μέρα.

Κάθε φορά που επιλέγεις να καταστρέψεις μια μακροχρόνια φιλία επειδή ο άλλος εξέφρασε μια "λάθος" άποψη για εσένα σε ένα επίκαιρο κοινωνικό ζήτημα, θυσιάζεις μια αληθινή ανθρώπινη σύνδεση για μια άποψη. Ένα δικό σου αφήγημα που αφορά μόνο εσένα. Κάθε φορά που ξυπνάς με ταχυπαλμία στις τρεις το πρωί, σκεπτόμενος αν το project σου ευθυγραμμίζεται με το concept της "απόλυτης επιτυχίας" που επιτάσσει το LinkedIn, θυσιάζεις το νευρικό σου σύστημα για μια ψευδαίσθηση, και μάλιστα εφήμερη. Πεθαίνουμε καθημερινά όταν επιτρέπουμε σε μια ιδέα να μας υπαγορεύει τι πρέπει να νιώθουμε, ποιον πρέπει να μισούμε και πότε πρέπει να είμαστε ευτυχισμένοι. Ο φανατικός του σήμερα είναι ένας άνθρωπος που έχει παραδώσει τα κλειδιά της συνείδησής του σε έναν εξωτερικό οδηγό και απλώς εκτελεί εντολές.

Η Ιερή Διαφορά Ιδεαλισμού και Τυφλής Πόρωσης

Εδώ, όμως, οφείλουμε να σταματήσουμε και να θέσουμε τον απαραίτητο αντίλογο. Αν ισχυριστούμε ότι κάθε ιδέα είναι επικίνδυνη και ότι δεν πρέπει να δενόμαστε με καμία, κινδυνεύουμε να πέσουμε στον βολικό κυνισμό ή στον απόλυτο μηδενισμό. Η ανθρωπότητα δεν θα είχε προχωρέσει ούτε ένα βήμα χωρίς τη δύναμη των μεγάλων ιδεών. Η κατάργηση της δουλείας, τα ανθρώπινα δικαιώματα, η έμφυλη ισότητα, η ίδια η επιστημονική μέθοδος και η Δημοκρατία, όλα αυτά ξεκίνησαν ως αφηρημένες ιδέες μέσα στο μυαλό κάποιων "τρελών" ιδεαλιστών, οι οποίες όντως τελικά άλλαξαν τον κόσμο. Και μιλάμε για τον θετικό αντίκτυπο!

Ποια είναι λοιπόν η ειδοποιός διαφορά; Πώς ξεχωρίζει ο υγιής ιδεαλισμός από την ύστατη ανοησία του σύγχρονου φανατισμού;

Η απάντηση κρύβεται στην κατεύθυνση της θυσίας και στο κριτήριο της ανθρώπινης αξίας. Ο Ιδεαλιστής χρησιμοποιεί την ιδέα για να υπηρετήσει τον άνθρωπο. Οι μεγάλοι μεταρρυθμιστές της ιστορίας πάλεψαν για ιδέες που είχαν ως στόχο να μειώσουν τον ανθρώπινο πόνο, να φέρουν ελευθερία και να αναβαθμίσουν την ποιότητα της πραγματικής, χειροπιαστής ζωής. Ο Φανατικός χρησιμοποιεί τον άνθρωπο για να υπηρετήσει την ιδέα. Για τον φανατικό, η ιδέα είναι το παν και ο άνθρωπος το τίποτα. Δεν τον νοιάζει αν θα πληγώσει, αν θα ισοπεδώσει ή αν θα καταστρέψει τον εαυτό του ή τον διπλανό του, αρκεί να μείνει αμόλυντο το δόγμα. Το έχουμε δει να συμβαίνει σε περιόδους της ιστορίας και δυστυχώς είχε μόνο καταστροφικά αποτελέσματα. Όταν ο άνθρωπος ακολουθεί τον "πατερούλη" και τις άρρωστες ιδέες του, έχει αδειάσει το δικό του κεφάλι από το κάθετι υγιές και λειτουργικό. Όπως χαρακτηριστικά προειδοποιούσε ο Arthur Schopenhauer, "η μεγαλύτερη ειρωνεία της ανθρώπινης φύσης είναι ότι οι άνθρωποι πωρώνονται μιλώντας για ιδέες και για ελευθερία, μόνο και μόνο για να καταλήξουν σκλάβοι αυτών των εννοιών, θυσιάζοντας εν τέλει την ίδια τους την ύπαρξη".

Επιπλέον, ο ιδεαλιστής διατηρεί πάντα την δυνατότητα της αμφιβολίας. Σκέφτεται με βάση τις αρχές, την ηθική και την ουσία. Αναρωτιέται διαρκώς αν η ιδέα του εξακολουθεί να παράγει καλό. Αντίθετα, ο σύγχρονος φανατικός στερείται κριτικής σκέψης. Δεν έχει αρχές, έχει εμμονές. Δεν ψάχνει την αλήθεια, ψάχνει την επιβεβαίωση. Η πώρωσή του δεν πηγάζει από την αγάπη του για την ιδέα, αλλά από τον τρόμο του να παραδεχτεί ότι ο κόσμος είναι πολύπλοκος και ότι ο ίδιος μπορεί να κάνει λάθος.

Ποιος Κατασκευάζει το Αφήγημά σου;

Αυτή η ιδέα για την οποία είσαι έτοιμος να ματώσεις, είναι όντως δική σου; Σκέψου το χωρίς να βιάζεσαι! Στον σύγχρονο, υπερ-ψηφιακό κόσμο, ο φανατισμός δεν γεννιέται πια σε σκοτεινά υπόγεια ή σε Φιλοσοφικές Σχολές. Γεννιέται σε τμήματα marketing, σε data centers και σε αλγοριθμικά μοντέλα που έχουν σχεδιαστεί με έναν και μοναδικό σκοπό, να μονοπωλήσουν την προσοχή σου. Τα σύγχρονα concepts δεν είναι τίποτα περισσότερο από καταναλωτικά προϊόντα ταυτότητας. Σου πουλάνε το concept του "ακατάβλητου tech-entrepreneur", το concept του "αφυπνισμένου ακτιβιστή", το concept του "παραδοσιακού πολέμιου του κατεστημένου". Σου προσφέρουν ένα έτοιμο πακέτο! Τι καφέ πρέπει να πίνεις. Ποιες λέξεις πρέπει να χρησιμοποιείς. Ποια hashtags πρέπει να βάζεις στο προφίλ σου. Ποιον έχεις υποχρέωση να μισείς.

Όταν αγοράζεις "το πακέτο", νιώθεις μια στιγμιαία ανακούφιση. Ανήκεις κάπου. Έχεις σκοπό. Αυτό όμως που αρνείσαι να δεις είναι ότι έχεις μετατραπεί σε έναν εθελοντή, απλήρωτο influencer μιας ξένης ιδέας. Πωρώνεσαι, τσακώνεσαι, χάνεις τον ύπνο σου και καταστρέφεις την ηρεμία σου για να υπερασπιστείς ένα brand, μια πλατφόρμα ή μια ιδεολογική τάση, την ίδια στιγμή που οι δημιουργοί αυτού του concept εξαργυρώνουν την οργή σου σε clicks και διαφημιστικά έσοδα. Η πώρωσή σου είναι το δικό τους κέρδος. Έχεις γίνει ο αναλώσιμος στρατιώτης μιας ψηφιακής οικονομίας που τρέφεται από το φανατισμό σου.

Ο Τρόμος του να μην Έχεις Ταμπέλα

Γιατί όμως παραδινόμαστε τόσο εύκολα σε αυτή την αυταπάτη; Η απάντηση είναι απλή, επειδή τρέμουμε την υπαρξιακή μοναξιά. Το να μην έχεις ταμπέλα σημαίνει ότι πρέπει να σταθείς γυμνός απέναντι στο χάος του κόσμου. Σημαίνει ότι όταν σε ρωτούν "Τι πιστεύεις για αυτό το φλέγον ζήτημα;", πρέπει να έχεις το θάρρος να απαντήσεις: "Δεν ξέρω ακόμα. Δεν έχω διαβάσει αρκετά. Σκέφτομαι." Αυτή η απάντηση όμως θεωρείται έγκλημα στη σύγχρονη εποχή της ακαριαίας αντίδρασης. Αν δεν έχεις έτοιμη άποψη μέσα σε πέντε λεπτά, θεωρείσαι ανύπαρκτος.

Έτσι, προτιμάμε την ασφάλεια της πώρωσης. Προτιμάμε να υιοθετήσουμε ένα ακραίο concept και να το υπερασπιστούμε μέχρι θανάτου, παρά να αντέξουμε το τρομακτικό, αλλά βαθιά γόνιμο κενό της αμφιβολίας. Ο σύγχρονος φανατικός δεν είναι δυνατός, είναι ένας έντρομος άνθρωπος που κλείνει τα αυτιά του και φωνάζει δυνατά το δόγμα του, επειδή αν σταματήσει να φωνάζει, θα αναγκαστεί να ακούσει τους χτύπους της δικής του, ξεκούρδιστης καρδιάς.

Το Δικαίωμα να μην Ανήκεις Πουθενά

Η Ελευθερία και η Πνευματική Διαύγεια επιτυγχάνονται μέσω της αποστασιοποίησης από τον φανατισμό και τα αέναα ιδεολογικά ή ψηφιακά χαρακώματα. Η αναγνώριση και η εγκατάλειψη περιττών πεποιθήσεων και ταμπελών επιτρέπουν την επανασύνδεση με την αυθεντική, πραγματική ζωή. Η σύγχρονη κουλτούρα μάς πιέζει διαρκώς να διαλέξουμε στρατόπεδο. Πρέπει να έχεις άποψη για τα πάντα, πρέπει να υπογράψεις κάτω από ένα manual ζωής, πρέπει να δηλώσεις αν είσαι με τους "μεν" ή με τους "δε". Αν αρνηθείς να το κάνεις, σε βαφτίζουν αδιάφορο, άβουλο ή δειλό. Όμως, η πραγματική πνευματική κυριαρχία κρύβεται στην ικανότητά σου να πεις, "Αυτό το παιχνίδι δεν είναι δικό μου. Αρνούμαι να γίνω στρατιώτης σε έναν πόλεμο εντυπώσεων".

Έχεις την ελεύθερη επιλογή να κατεβάσεις την σημαία. Έχεις το δικαίωμα να κοιτάξεις μια ιδεολογία, ένα corporate concept ή μια ψηφιακή τάση και να αποφασίσεις ότι κανένα από αυτά δεν χωράει την πολυπλοκότητα της ψυχής σου. Η αποστασιοποίηση δεν είναι φυγή, είναι πράξη αυτοσυντήρησης. Είναι η συνειδητή απόφαση να κρατήσεις τα μάτια σου ανοιχτά και το μυαλό σου καθαρό, μακριά από τις τυφλές μάζες που κινούνται με βάση το θυμικό και τους αλγόριθμους.

Κοίταξε λοιπόν τη ζωή σου τις τελευταίες εβδομάδες. Γίνει απόλυτα ειλικρινής, σε ποιο ψηφιακό ή κοινωνικό χαράκωμα είσαι ταμπουρωμένος; Για ποιο concept ματώνεις την ψυχή σου, ξοδεύεις τις ώρες σου και θολώνεις το μυαλό σου; Είναι η μανία να αποδείξεις την επαγγελματική σου αξία στο LinkedIn, θυσιάζοντας την ηρεμία σου; Είναι ένας ατελείωτος ψηφιακός καυγάς στα social media για μια ιδεολογία που αύριο θα έχει αντικατασταθεί από μια άλλη;

Κάθε φορά που πορώνεσαι τυφλά, δίνεις σε κάποιον άλλον το δικαίωμα να ορίζει τις αναπνοές σου. Ανταλλάσσεις την πραγματική σου ύπαρξη, την ζεστασιά μιας αληθινής κουβέντας, την ηρεμία ενός καθαρού μυαλού, την ομορφιά του παρόντος, με ένα νoητικό φάντασμα. Η ύστατη ανοησία του φανατισμού είναι ότι σε πείθει πως πεθαίνεις για κάτι μεγάλο, ενώ στην πραγματικότητα απλώς ξεχνάς να ζήσεις.

Η 48ωρη Αποτοξίνωση της Συνείδησης

Δεν χρειάζομαι το σχόλιό σου. Χρειάζομαι το ξύπνημά σου. Σήμερα, σε καλώ να πάρεις πίσω τα κλειδιά της σκέψης σου μέσα από μια ριζοσπαστική πράξη. Για τις επόμενες 48 ώρες, θα εφαρμόσεις την αποχή του παρατηρητή.

• Ψηφιακή Σιωπή: Μην μπεις σε κανένα πεδίο μάχης. Μην γράψεις κανένα σχόλιο υποστήριξης ή αντίστασης, μην απαντήσεις σε καμία πρόκληση. Γίνε απλός θεατής.
• Το Φίλτρο της Ζωής: Κάθε φορά που νιώθεις το αίμα σου να βράζει για μια ιδέα, μια είδηση ή ένα status, σταμάτα, πάρε μια ανάσα και ρώτα τον εαυτό σου: "Αν αύριο μάθαινα ότι είναι η τελευταία μου μέρα στον πλανήτη, θα με ένοιαζε αυτό το concept;"
• Επιστροφή στο Σώμα: Ξόδεψε την ενέργεια που θα έχανες στην πώρωση, για να κάνεις κάτι χειροπιαστό. Μίλα με έναν φίλο από κοντά, περπάτησε, νιώσε τον ήλιο.

Κατέβασε την σημαία. Βγες από το χαράκωμα. Οι ιδέες φτιάχτηκαν για να φωτίζουν τη ζωή μας, όχι για να την καταπίνουν. Ήρθε η ώρα να αφήσεις τις ανούσιες ιδέες και να διαλέξεις, επιτέλους, την ίδια την ανάσα σου.

Στα άρθρα μου δεν θα βρεις έτοιμες λύσεις ή συνταγές επιτυχίας. Σου προσφέρω αφορμές για σκέψη, μικρές προκλήσεις για να δοκιμάσεις και χώρο να παρατηρήσεις, να κρατήσεις σημειώσεις και να κρίνεις με τα δικά σου μάτια. 

Η γνώση γεννιέται μέσα στη δράση και στην προσωπική εμπειρία. 

Σκέψου, πειραματίσου, παρατήρησε και εμπιστεύσου την κρίση σου.

Γνῶθι σαυτόν!