Η Δύναμη της Μη Αποδοχής: Πώς ο Σύγχρονος Δογματισμός Χτίζει Χάρτινες Δημοκρατίες

"Πόσες φορές καταπιέσατε μια σκέψη σας αυτή την εβδομάδα απλά για να αποφύγετε μια ψηφιακή σύγκρουση;"

Σήμερα, κοιτάζεις γύρω σου και βλέπεις έναν κόσμο που αυτοαποκαλείται ελεύθερος, συμπεριληπτικός και θέλει να φαίνεται, σχεδόν αγγελικά πλασμένος. Μας αρέσει να συγχαίρουμε τους εαυτούς μας για την πρόοδο που έχουμε κάνει ως είδος, όμως, αν ξύσουμε λίγο την επιφάνεια αυτής της γυαλιστερής ανεκτικότητας, λίγο, όχι πολύ, θα δούμε ότι ακριβώς εκεί συμβαίνει ο πιο εξελιγμένος, αθόρυβος και αμείλικτος μηχανισμός ελέγχου που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα. Τρέφεται εκεί στα υπόγεια ασταμάτητα, η δύναμη της αρρωστημένης, μη αποδοχής.

Στην Ψυχολογία και την Κοινωνιολογία, η μη αποδοχή είναι η συνειδητή απόρριψη, ο αποκλεισμός ή η αποδοκιμασία ενός ατόμου, μιας ομάδας ή μιας ιδέας από ένα συγκεκριμένο σύνολο. Δεν πρόκειται για μια απλή διαφωνία ας πούμε ένα απλό "διαφωνώ με αυτό που λες", αλλά για μια στάση που δηλώνει με βία "Αυτό που είσαι ή αυτό που πρεσβεύεις δεν έχει θέση ανάμεσά μας". Τόσο απλά!

Όταν ένας στοχαστής, ένας καλλιτέχνης ή ένας επαγγελματίας ξυπνάει το πρωί και βλέπει το έργο του να εξαφανίζεται από τα ράφια των καταστημάτων που βρισκόταν, με συνοπτικές διαδικασίες, τις ιδέες του να ποινικοποιούνται και το όνομά του να σβήνεται από την κοινή συλλογική μνήμη επειδή απλώς εξέφρασε μια γνώμη διαφορετική από αυτήν που βολεύει το σύστημα στην παρούσα χρονική στιγμή, δεν έχουμε να κάνουμε με μια απλή κοινωνική διαφωνία. Αυτό που ζούμε είναι ένας ιδιότυπος, "βελούδινος" φασισμός.

Ο παραδοσιακός ολοκληρωτισμός του περασμένου αιώνα ήταν τουλάχιστον ειλικρινής στη βία του. Έστελνε τον στρατό, έκλεινε τα τυπογραφεία, δήλωνε ανοιχτά τον αυταρχισμό του. Ο σύγχρονος αυταρχισμός είναι πολύ πιο ύπουλος καθώς φοράει το κουστούμι της ηθικής ανωτερότητας. Η λογοκρισία σήμερα δεν επιβάλλεται από δικτάτορες, αλλά από την μάζα. Και το χειρότερο; Βαφτίζεται "κοινωνική ευθύνη", "προστασία" και "ασφάλεια". Η τιμωρία αυτού του είδους, παρουσιάζεται ως αρετή. Την πραγματική τραγωδία όμως,δεν την ζει αυτός που εξοστρακίζεται. Την ζουν αυτοί που μένουν πίσω και παρακολουθούν την δημόσια εκτέλεση του "ενόχου". Όταν βλέπεις μια καριέρα να γκρεμίζεται μέσα σε λίγες ώρες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μέσα σου ενεργοποιείται ένας αρχέγονος, εξελικτικός τρόμος. Ο τρόμος της αποπομπής από τη Φυλή. Δεν χρειάζεται, λοιπόν, να σε φιμώσει κανείς. Κοιτάζεις το παράδειγμα του άλλου, μετράς το ρίσκο και επιλέγεις να καταπιείς τις λέξεις σου. Φιμώνεις εσύ ο ίδιος τον εαυτό σου και κάπως έτσι, μέσα από τη συλλογική δειλία, γεννιέται μια ψεύτικη πλειοψηφία. Ένας κόσμος όπου όλοι σιωπούν για να παραμείνουν ασφαλείς, ενώ γύρω τους χτίζεται μια φτηνή δημοκρατία από χαρτί. Μια δημοκρατία που αντέχει μόνο όσο όλοι συμφωνούν με αυτόν που με την βία θέλει να επιβληθεί.

Οι Εταιρικοί Συνένοχοι

Αυτός ο σύγχρονος καταστροφικός μηχανισμός έχει την εξής ιδιαιτερότητα, δεν καθοδηγείται από έναν κεντρικό δικτάτορα και ας φαίνεται έτσι. Δεν υπάρχει ένας άνθρωπος σε ένα γραφείο που δίνει την εντολή για παράδειγμα να αποσυρθεί ένα βιβλίο ή να απολυθεί ένας εργαζόμενος. Η λογοκρισία σήμερα έχει γίνει αποκεντρωμένη, δημοκρατική και κατά κάποιον τρόπο, αυτοματοποιημένη. Καθοδηγείται από την μάσκα του "καλού παιδιού". Ποιο είναι το καλό παιδί; Είναι ο άνθρωπος της διπλανής πόρτας, ο συνάδελφος στο διπλανό γραφείο, ο χρήστης που κάνει scroll στο feed του. Άνθρωποι που θέλουν απεγνωσμένα να ανήκουν στην σωστή πλευρά της ιστορίας, να δείχνουν ευαίσθητοι, προοδευτικοί και ηθικοί. Όμως, επειδή η πραγματική ηθική απαιτεί θάρρος και κριτική σκέψη, επιλέγουν την ευκολία του όχλου. Γίνονται οι πρόθυμοι στρατιώτες ενός λιντσαρίσματος, πιστεύοντας ότι έτσι προστατεύουν το καλό, ενώ στην πραγματικότητα προστατεύουν μόνο την θέση τους στο τώρα. Αρκεί να μην ξεβολευτούν και πρέπει να τοποθετηθούν για κάτι που έρχεται κόντρα με το σύστημα. Πάνε μαζί του για να σωθούν. Καλύτερα να ζουν παρασιτικά. Έτσι τουλάχιστον θα παίρνουν ανάσα. 

Όταν βλέπεις έναν κολοσσό να υποκύπτει μέσα σε λίγες ώρες στις φωνές μερικών χιλιάδων οργισμένων accounts και να αποσύρει το έργο ενός δημιουργού, μην αυταπατάσαι. Δεν το κάνει από ιδεολογία. Το κάνει από καθαρή, ωμή δειλία. Ζούμε στην εποχή όπου το brand safety, η ασφάλεια της εταιρικής εικόνας δηλαδή, έχει γίνει πιο σημαντικό από την αλήθεια. Οι διευθυντές και τα διοικητικά συμβούλια τρέμουν το μποϊκοτάζ, τρέμουν την μείωση των κερδών, τρέμουν τους αλγόριθμους που οι ίδιοι δημιούργησαν. Οι αλγόριθμοι των social media δεν είναι ουδέτεροι. Είναι σχεδιασμένοι να ανταμείβουν την πόλωση και τον θυμό. Το cancel πουλάει και το λιντσάρισμα φέρνει clicks. Έτσι, οι πλατφόρμες γίνονται οι νέοι ιεροεξεταστές της εποχής μας, όχι επειδή έχουν κάποιο ανώτερο όραμα, αλίμονο, αλλά επειδή η καταστροφή ενός ανθρώπου είναι πραγματικά κερδοφόρα. 

Αυτή είναι η απόλυτη υποκρισία σήμερα, το δικαίωμα στην ελεύθερη έκφραση θυσιάζεται καθημερινά στον βωμό των εταιρικών δημοσίων σχέσεων και των metrics. Όλοι δηλώνουν υπέρμαχοι της ελευθερίας, μέχρι η ελευθερία του διπλανού τους να απειλήσει το τριμηνιαίο τους bonus.

Η νοικιασμένη αυτοεκτίμηση

Γιατί όμως ο όχλος αντιδρά με τέτοια λύσσα; Γιατί μια διαφορετική οπτική τρομάζει τόσο πολύ την μάζα, σε σημείο που να απαιτεί την άμεση εξαφάνισή της; Η απάντηση είναι απλή. Η διαφορετική άποψη απειλεί την εσωτερική ασφάλεια του δογματικού ανθρώπου. Ο δογματικός νους έχει ανάγκη έναν κόσμο ασπρόμαυρο, τακτοποιημένο σε βολικά κουτάκια. Όταν κάποιος εισάγει μια απόχρωση, μια αμφιβολία ή μια άλλη αλήθεια, αναγκάζει τους ανθρώπους γύρω του να σκεφτούν. Τους αναγκάζει να κοιτάξουν τις δικές τους εσωτερικές αντιφάσεις και να διαχειριστούν την αβεβαιότητα των πραγμάτων. Επειδή όμως η εσωτερική εργασία είναι επίπονη, η μάζα προτιμά την πιο εύκολη λύση, να εξαφανίσει τον ταραχοποιό. Η απόσυρση ενός βιβλίου ή η ακύρωση ενός ανθρώπου δεν είναι τίποτα άλλο από μια απέλπιδα προσπάθεια της μάζας να κρατήσει τα μάτια της κλειστά.

Έχεις παρατηρήσει τις αντιδράσεις σου; Αν το έχεις κάνει,  θα ξέρεις ήδη ότι κάθε φορά που νιώθεις το στομάχι σου να σφίγγεται από τον φόβο μήπως δεν σε αποδεχτούν, κάθε φορά που καταπίνεις τη γνώμη σου για να μην χαλάσεις τις καρδιές στα social ή στο γραφείο, παραδίδεις τα κλειδιά του Eαυτού σου. Αν η ψυχική σου ηρεμία εξαρτάται από το αν θα συμφωνήσει μαζί σου ένα ανώνυμο πλήθος ή ένας κύκλος συναδέλφων, τότε η αυτοεκτίμησή σου είναι δανεική και νοικιασμένη. Την έχεις παραχωρήσει σε ανθρώπους που δεν σε γνωρίζουν καν και που δεν ενδιαφέρονται στην πραγματικότητα καθόλου για εσένα. Αν η στρατηγική σου στη ζωή είναι να είσαι πάντα το "καλό, συμβατό παιδί" για να αποφύγεις τη τυχόν μη αποδοχή, πρέπει να ξέρεις ότι το τίμημα που πληρώνεις είναι η αυθεντικότητά σου. Ζεις ως υποκριτής, φορώντας μια μάσκα που μάλιστα σχεδίασαν άλλοι για σένα.

Να αντιδράσω;

Το να κάνεις αντίλογο, το να μην καταπίνεις τις λέξεις σου όταν η μάζα απαιτεί να συμφωνήσεις, είναι μια πράξη τεράστιου θάρρους. Σε έναν κόσμο που διολισθαίνει καθημερινά στη συλλογική δειλία, η διαφωνία είναι ο μόνος τρόπος να κρατηθεί ζωντανή η αλήθεια. Όμως, στο μονοπάτι της αυτογνωσίας, για να είμαστε ειλικρινείς, υπάρχει αυτή η λεπτή, σχεδόν αόρατη γραμμή που χωρίζει την αληθινή ελευθερία από την παγίδα της αντίδρασης. 

Όταν ορίζεις τον εαυτό σου αποκλειστικά μέσα από τον αντίλογο, όταν η σκέψη σου καθορίζεται από το πώς θα πας κόντρα στην μάζα, πώς θα ανατρέψεις το αφήγημά της, πώς θα της αποδείξεις ότι κάνει λάθος, τότε, χωρίς να το καταλαβαίνεις, παραμένεις αιχμάλωτός της. Η μάζα εξακολουθεί να κρατάει τα ηνία του μυαλού σου, απλώς σε σέρνει από την αντίθετη κατεύθυνση.

Η αληθινή πνευματική ανεξαρτησία δεν είναι ο ελιτισμός, ούτε η μόνιμη, αντανακλαστική κόντρα. Είναι η ικανότητα να εκφέρεις την αλήθεια σου επειδή πηγάζει από μέσα σου, και όχι επειδή θέλεις να προκαλέσεις τους απέναντι. Οι χάρτινες δημοκρατίες που χτίζονται πάνω στη μη αποδοχή και τον εξαναγκασμό έχουν μια θεμελιώδη αδυναμία, τρέμουν την πολυπλοκότητα. Θέλουν να σε βάλουν σε ένα κουτί, να σου κολλήσουν μια ευανάγνωστη ταμπέλα για να μπορούν να σε αναγνωρίζουν ώστε να σε ελέγξουν ή να σε απορρίψουν. Η απόλυτη πράξη επανάστασης όμως σήμερα, η κορυφαία κατάκτηση στην προσωπική σου εξέλιξη, είναι να αποδεχτείς την ελευθερία του να μην σε καταλαβαίνουν. Όταν σταματήσεις να ξοδεύεις την ενέργειά σου προσπαθώντας να εξηγήσεις το βάθος σου σε ανθρώπους που είναι προγραμματισμένοι να βλέπουν μόνο την επιφάνεια, τότε η δύναμη της άποψής τους εξατμίζεται. Δεν τους χρωστάς ούτε την συμφωνία σου, αλλά ούτε και την απολογία σου. Συνέχισε να δίνεις αντίλογο. Συνέχισε να σπας την σιωπή, αλλά κάν' το ως ελεύθερος ιδιοκτήτης της συνείδησής σου και όχι ως αντίδραση στον δικό τους φόβο. Πίστεψε ότι η αληθινή ελευθερία δεν σου παραχωρείται από καμία μάζα, ούτε κερδίζεται στα δικαστήρια της κοινής γνώμης. Είναι μια εσωτερική κατάσταση που κανείς δεν μπορεί να σου αφαιρέσει, εκτός αν την παραδώσεις ο ίδιος.

Ο  ανυπότακτος εαυτός

Αν επιλέγεις να κάνεις αντίλογο, αν αρνείσαι να καταπιείς τις λέξεις σου όταν η μάζα απαιτεί να γονατίσεις, τότε ξέρεις καλά τι σημαίνει να περπατάς σε ναρκοπέδιο. Ξέρεις το κόστος της απομόνωσης αλλά ακριβώς επειδή ανήκεις σε αυτή τη μειοψηφία, η ευθύνη σου απέναντι στον εαυτό σου είναι διπλή. Δεν αρκεί απλά να φωνάζεις επειδή οι άλλοι σιωπούν. Πρέπει να βεβαιωθείς ότι ο αντίλογός σου πηγάζει από την εσωτερική σου αλήθεια και όχι από μια ανάγκη να αποδείξεις κάτι στον όχλο.

Για να διαλύσεις τη δύναμη της μη αποδοχής τους, πρέπει να αλλάξεις τους κανόνες του παιχνιδιού. Μην γίνεσαι ο καθρέφτης του αυταρχισμού τους. Όταν διαφωνείς, μην χρησιμοποιείς τα όπλα τους. Μην λιντσάρεις, μην ακυρώνεις, μην προσπαθείς να εξαφανίσεις τον απέναντι. Αν για να νικήσεις τον δογματισμό της μάζας γίνεις εξίσου φανατικός, τότε σε νίκησαν. Μετάτρεψε τον αποκλεισμό σε πυξίδα. Όταν βλέπεις το σύστημα να αποσύρει μανιωδώς έναν άνθρωπο, μια ιδέα ή ένα βιβλίο, μην προσπερνάς. Κάνε την έρευνά σου και αναρωτήσου, "Τί είναι αυτό που φοβούνται τόσο πολύ να ακούσουμε; Τί δεν θέλουν να ανακαλύψουμε;" Γίνε ο εξερευνητής των πραγμάτων που η μάζα προσπαθεί να θάψει. Εκεί κρύβεται η πραγματική γνώση. Αποδέξου εκ των προτέρων το κόστος της αλήθειας σου. Η αυθεντικότητα έχει τίμημα. Μερικές φορές είναι επαγγελματικό, μερικές φορές κοινωνικό. Αλλά το κόστος του να ζεις ως υποκριτής είναι απείρως μεγαλύτερο, είναι ο αργός θάνατος της Ψυχής σου. Αν είναι να χάσεις την "συμπάθεια" του κοινού για να κρατήσεις το μυαλό σου, χάσ’ την, χθες.

Οι κοινωνίες που χτίζονται πάνω στον εξαναγκασμό και την δειλία είναι χάρτινοι πύργοι. Μπορεί να ελέγχουν τα ράφια σε ένα βιβλιοπωλείο, τα μέσα ενημέρωσης και τους αλγόριθμους, αλλά στερούνται του πιο βασικού συστατικού της ζωής, της ζωντανής αλήθειας. Ιστορικά, κανένας ολοκληρωτισμός δεν κατάφερε να κρατήσει τις ιδέες θαμμένες για πάντα. Τα βιβλία που αποσύρονται σήμερα, γίνονται τα μανιφέστα της ελευθερίας του αύριο. Η δική σου αποστολή, ως άνθρωπος που σκέφτεται έξω από το μαντρί, είναι να μην επιτρέψεις στον φόβο να σε μετατρέψει σε ένα ακόμα γρανάζι της ψεύτικα εξελιγμένης κοινωνίας. Όταν σταματάς να ζητάς την άδεια των πολλών για να στηρίξεις αυτό που βλέπεις με τα μάτια σου, το όπλο της μη αποδοχής αχρηστεύεται. Η ελευθερία σου παύει να είναι ένα δικαίωμα που σου παραχωρούν οι άλλοι και γίνεται η προσωπική σου, καθημερινή επιλογή. Εκεί ακριβώς πεθαίνει ο δογματισμός τους, στην άρνησή σου να γίνεις το επόμενο θύμα της σιωπής τους.

Ειλικρινά, το να χρησιμοποιείς το μυαλό σου, είναι στάση ζωής, αλλά έχει κόστος. 

Έχεις νιώσει ποτέ την απομόνωση του να μην σε καταλαβαίνουν, επειδή αρνήθηκες να μπεις στο κουτί που σου ετοίμασαν; 

Πώς διαχειρίζεσαι τον φόβο του αποκλεισμού;

Μοιράσου τη δική σου εμπειρία στα σχόλια. Αν βρήκες αξία σε αυτό το κείμενο, κάνε share για να φτάσει σε εκείνους που ακόμα ψάχνουν τη φωνή τους.

Enigma Terra©

Στα άρθρα μου δεν θα βρεις έτοιμες λύσεις ή συνταγές επιτυχίας. Σου προσφέρω αφορμές για σκέψη, μικρές προκλήσεις για να δοκιμάσεις και χώρο να παρατηρήσεις, να κρατήσεις σημειώσεις και να κρίνεις με τα δικά σου μάτια. Η γνώση γεννιέται μέσα στη δράση και στην προσωπική εμπειρία. Σκέψου, πειραματίσου, παρατήρησε και εμπιστεύσου την κρίση σου. Γνῶθι σαυτόν!