Η Ψευδαίσθηση της Σύνδεσης: Όταν το «Όλα Επιτρέπονται» Οδηγεί στην Απώλεια της Ουσίας

 

Όταν όλοι μιλούν, τελικά ποιος ακούει;

Επανάληψη πληροφορίας. Ζούμε σε μια εποχή όπου η επικοινωνία μοιάζει να έχει φτάσει στο απόγειό της. Ποτέ άλλοτε ο άνθρωπος δεν είχε τόσα μέσα για να εκφράσει τις σκέψεις του, να μοιραστεί τις απόψεις του και να συμμετέχει στον δημόσιο διάλογο.

Κι όμως, μέσα σε αυτή την πληθώρα φωνών, γεννιέται το παράδοξο ερώτημα, "Μήπως, ενώ έχουμε μάθει να μιλάμε περισσότερο, έχουμε ξεχάσει να ακούμε πραγματικά;"

Η σύγχρονη κοινωνία φαίνεται να έχει μετατρέψει τη γνώμη σε βασικό στοιχείο ταυτότητας. Δεν αρκεί πλέον να παρατηρούμε ή να προσπαθούμε να κατανοήσουμε. Νιώθουμε την ανάγκη να έχουμε άποψη για όλα. Για κάθε γεγονός να υπάρχει μια ερμηνεία, για κάθε ζήτημα μια θέση, για κάθε εμπειρία μια βεβαιότητα. Δεν είναι απαραίτητο να γνωρίζουμε κάτι σε βάθος. Αρκεί να μπορούμε να το σχολιάσουμε, να το υπερασπιστούμε ή να το απορρίψουμε. Σαν να υπάρχει μια αόρατη πίεση να μη μένουμε ποτέ στη σιωπή. Όμως η σιωπή δεν είναι έλλειψη συμμετοχής. Μπορεί να είναι η αρχή της κατανόησης των πραγμάτων.

Από την απορία στη βεβαιότητα

Η φιλοσοφία γεννήθηκε από την απορία. Από την ικανότητα του ανθρώπου να σταματήσει και να αναρωτηθεί. Οι μεγάλοι στοχαστές δεν ξεκινούσαν από την πεποίθηση ότι γνώριζαν ήδη την αλήθεια. Αντίθετα, αναγνώριζαν τα όρια της γνώσης τους. Η σοφία δεν ήταν η κατοχή όλων των απαντήσεων, αλλά η ειλικρινής αναζήτηση.

Σήμερα, πολλές φορές συμβαίνει το αντίθετο. Ξεκινάμε από τη βεβαιότητα και αναζητούμε μόνο εκείνα τα στοιχεία που επιβεβαιώνουν όσα ήδη πιστεύουμε. Δεν διαβάζουμε πάντα για να κατανοήσουμε. Συχνά διαβάζουμε για να βρούμε επιχειρήματα υπέρ της άποψής μας. Δεν ακούμε πάντα για να γνωρίσουμε τον άλλον. Ακούμε για να απαντήσουμε. Δεν συζητάμε πάντα για να πλησιάσουμε την αλήθεια. Συζητάμε για να υπερισχύσουμε. Και έτσι δημιουργείται μια κοινωνία γεμάτη πληροφορία, αλλά φτωχή σε ουσιαστική κατανόηση. Η πληροφορία δεν είναι γνώση. Η γνώση δεν είναι σοφία και η σοφία δεν γεννιέται χωρίς εσωτερική παρατήρηση.

Η χαμένη τέχνη της ακρόασης

Η πραγματική ακρόαση απαιτεί κάτι που γίνεται όλο και πιο δύσκολο, την προσωρινή απομάκρυνση του Εγώ. Να αφήσουμε για λίγο στην άκρη την ανάγκη να αποδείξουμε ότι έχουμε δίκιο. Να ακούσουμε μια διαφορετική άποψη χωρίς να τη θεωρήσουμε αμέσως απειλή. Να επιτρέψουμε σε μια νέα σκέψη να μας αγγίξει πριν αποφασίσουμε αν συμφωνούμε ή διαφωνούμε. Να μην διστάσουμε να μοιραστούμε κάτι που μας άγγιξε. Αυτά όμως απαιτούν σιωπή. Όχι μόνο εξωτερική σιωπή, αλλά κυρίως εσωτερική. Εκείνη την κατάσταση όπου ο νους σταματά για λίγο να κρίνει, να συγκρίνει και να ταξινομεί τα πάντα. Η σιωπή είναι ο χώρος όπου μπορούμε να δούμε καθαρότερα. Επειδή όταν ο νους είναι γεμάτος με συνεχείς αντιδράσεις, δεν παρατηρεί πραγματικά. Απλώς επαναλαμβάνει μοτίβα.

Ίσως γι’ αυτό δυσκολευόμαστε τόσο να σιωπήσουμε. Η σιωπή μάς φέρνει αντιμέτωπους με τον εαυτό μας, χωρίς ρόλους, χωρίς επιχειρήματα και χωρίς την ανάγκη να αποδείξουμε κάτι.

Η απώλεια της διάκρισης

Μεγάλο ζήτημα σήμερα είναι η σύγχυση ανάμεσα στην αποδοχή και στη διάκριση. Η αποδοχή είναι μια σημαντική ανθρώπινη αξία. Χωρίς αυτήν, η κοινωνία οδηγείται στην απόρριψη και στην αδιαφορία. Όμως η αποδοχή δεν σημαίνει ότι παραιτούμαστε από την ικανότητα μας να εξετάζουμε. Η κατανόηση δεν σημαίνει ότι όλα είναι εξίσου αληθινά. Ο σεβασμός προς έναν άνθρωπο δεν σημαίνει ότι κάθε ιδέα ή κάθε άποψη του δεν μπορεί να αμφισβητηθεί. Η διάκριση δεν είναι έλλειψη αγάπης, είναι η ικανότητα να ξεχωρίζουμε την ήρα από το σιτάρι. Να αναγνωρίζουμε τη διαφορά ανάμεσα στο ουσιαστικό και στο επιφανειακό. Ανάμεσα στη γνώση και στην απλή γνώμη. Ανάμεσα στην ελευθερία και στην απουσία κάθε ορίου.

Μια κοινωνία που φοβάται κάθε αμφισβήτηση, κινδυνεύει να χάσει τον διάλογό των ανθρώπων της. Όταν κάθε διαφορετική άποψη θεωρείται επίθεση και κάθε ερώτηση θεωρείται απόρριψη, τότε οι άνθρωποι δεν συζητούν πλέον,  απλώς ανταλλάσσουν παράλληλους μονολόγους.

Όταν η κατάργηση των ορίων γίνεται υποκατάστατο της ελευθερίας

Συχνά ταυτίζουμε την ελευθερία με την απουσία κάθε περιορισμού. Θεωρούμε ότι όσο περισσότερα όρια καταργούμε, τόσο πιο ελεύθερη γίνεται η κοινωνία. Όμως η πραγματική ελευθερία δεν βρίσκεται στην απουσία όλων των ορίων. Βρίσκεται στην κατανόηση του ποια όρια έχουν ουσία και γιατί υπάρχουν.

Ένας άνθρωπος χωρίς αυτογνωσία μπορεί να βλέπει κάθε όριο ως καταπίεση. Ένας άνθρωπος με σοφία μπορεί να καταλάβει ότι κάποια όρια δεν υπάρχουν για να φυλακίζουν, αλλά για να προστατεύουν. Το πρόβλημα δεν είναι η αλλαγή, οι κοινωνίες συνεχώς αλλάζουν και εξελίσσονται. Η απελευθέρωση όμως απαιτεί συνείδηση και η αντιδραστική αποκοπή από κάθε κριτήριο μπορεί να οδηγήσει σε σύγχυση.

Προκύπτει λοιπόν το εξής ερώτημα, "Η αλλαγή προέρχεται από βαθύτερη κατανόηση ή από μια επιφανειακή ανάγκη να απορρίψουμε οτιδήποτε προϋπήρχε για να δείξουμε ότι έχουμε άποψη;"

Η ψευδαίσθηση της σύνδεσης

Όπως έχουμε πολλές φορές τονίσει, το μεγαλύτερο παράδοξο της εποχής μας είναι ότι ενώ φαινομενικά είμαστε περισσότερο συνδεδεμένοι από ποτέ, συχνά νιώθουμε πιο απομακρυσμένοι. Η πραγματική σύνδεση δεν δημιουργείται επειδή όλοι συμφωνούν. Δημιουργείται όταν οι άνθρωποι μπορούν να διαφωνούν χωρίς να χάνουν τον σεβασμό τους. Όταν μπορούν να συναντήσουν ο ένας τον άλλον χωρίς να προσπαθούν συνεχώς να αλλάξουν ή να επιβεβαιώσουν ο ένας τον άλλον. Όταν υπάρχει χώρος για ερωτήματα, αμφιβολία και αναζήτηση.

Μια κοινωνία δεν αποτελείται απλώς από ανθρώπους που συνυπάρχουν. Αποτελείται από ανθρώπους που μοιράζονται μια κοινή προσπάθεια να κατανοήσουν τον κόσμο και τη θέση τους μέσα σε αυτόν. Όταν χάνεται η κοινή γλώσσα, χάνεται σταδιακά και η κοινότητα, καθώς μια κοινωνία δεν στηρίζεται μόνο στην αποδοχή. Στηρίζεται και στην ευθύνη.

Η επιστροφή στην εσωτερική αλήθεια

Πώς παραμένει κανείς αληθινός σε έναν κόσμο όπου οι ιδέες, οι αξίες και οι αντιλήψεις αλλάζουν συνεχώς;

Ίσως όχι απορρίπτοντας τα πάντα. Ίσως όχι αποδεχόμενος τα πάντα, αλλά μαθαίνοντας να τα εξετάζει. Να μην πείθεται εύκολα, αλλά ούτε και να απορρίπτει από αντίδραση. Να αναζητά αρχές που έχουν βάθος και διάρκεια. Να μπορεί να πει «δεν γνωρίζω», χωρίς φόβο. Να μπορεί να πει «δεν πείθομαι», χωρίς επιθετικότητα. Η ελευθερία της σκέψης δεν αποδεικνύεται όταν συμφωνούμε με το πλήθος ούτε όταν διαφωνούμε απλώς για να ξεχωρίσουμε. Αποδεικνύεται όταν έχουμε το θάρρος να εξετάζουμε κάθε ιδέα με ειλικρίνεια και να κρατάμε ό,τι αντέχει στην αναζήτηση της αλήθειας.

Σε έναν κόσμο γεμάτο φωνές, η σιωπή γίνεται μια πράξη συνειδητότητας. Η ακρόαση γίνεται μια πράξη σοφίας και η διάκριση γίνεται μια πράξη ελευθερίας. Μόνο όποιος μπορεί πραγματικά να ακούσει, μπορεί να μάθει και μόνο όποιος μπορεί να μάθει, μπορεί να μεταμορφωθεί.

Σκέφτομαι ότι δεν είναι ότι γίναμε λιγότερο ανεκτικοί, αλλά ότι κάποιες φορές μπερδέψαμε την ανεκτικότητα με την υποχρέωση να αποδεχόμαστε τα πάντα χωρίς ερώτηση. Η αποδοχή είναι πράγματι μια πράξη κατανόησης. Δεν μπορεί όμως να γίνει απαίτηση να εγκαταλείψουμε τη σκέψη μας, τη διάκρισή μας και την εσωτερική μας φωνή, ειδικά όταν αυτή ουρλιάζει μέσα μας.

Όταν μια κοινωνία φοβάται να εξετάσει τις καταστάσεις που παρουσιάζονται, όταν κάθε προβληματισμός θεωρείται άρνηση και κάθε ερώτηση αντιμετωπίζεται ως έλλειψη σεβασμού, τότε η αποδοχή παύει να είναι ελεύθερη επιλογή και μετατρέπεται σε μια νέα μορφή πίεσης.

Η πραγματική ελευθερία δεν βρίσκεται στο να αποδεχόμαστε μηχανικά ό,τι παρουσιάζεται ως φυσιολογικό ή αναπόφευκτο. Βρίσκεται στην ικανότητα να ακούμε, να κατανοούμε και ταυτόχρονα να σκεφτόμαστε.

Ας  θυμηθούμε ότι η αμφισβήτηση δεν είναι πάντα απόρριψη. Μερικές φορές είναι η πιο ειλικρινής μορφή σεβασμού απέναντι στην αλήθεια. Ένας άνθρωπος που σκέφτεται, δεν αρνείται τον κόσμο επειδή κάνει ερωτήσεις. Προσπαθεί να τον κατανοήσει και μια κοινωνία που επιθυμεί πραγματικά να εξελιχθεί δεν είναι εκείνη που απλώς αποδέχεται περισσότερα, αλλά εκείνη που έχει το θάρρος να εξετάζει βαθύτερα τα προβληματικά κομμάτια της.

Χωρίς διάκριση, η κάθε αποδοχή χάνει το νόημά της και χωρίς την ελευθερία να αναρωτηθούμε για κάτι που μας προβληματίζει, ακόμη και για όσα θεωρούνται δεδομένα, χάνουμε ένα από τα πιο πολύτιμα στοιχεία της ανθρώπινης φύσης, την ικανότητα μας να αναζητούμε την αλήθεια.

Στα άρθρα μου δεν θα βρεις έτοιμες λύσεις ή συνταγές επιτυχίας. Σου προσφέρω αφορμές για σκέψη, μικρές προκλήσεις για να δοκιμάσεις και χώρο να παρατηρήσεις, να κρατήσεις σημειώσεις και να κρίνεις με τα δικά σου μάτια. 

Η γνώση γεννιέται μέσα στη δράση και στην προσωπική εμπειρία. 

Σκέψου, πειραματίσου, παρατήρησε και εμπιστεύσου την κρίση σου.

Γνῶθι σαυτόν!

Enigma Terra©