Η Μάστιγα της Αμορφωσιάς: Από τους Παντογνώστες στους Περήφανους Αδαείς

Η αμορφωσιά δεν είναι η απουσία γνώσεων. Είναι η απουσία της επιθυμίας για γνώση. Είναι η στιγμή που ο άνθρωπος σταματά να αναρωτιέται, να αμφιβάλλει, να διαβάζει, να ακούει. Είναι η πεποίθηση ότι ήδη γνωρίζει αρκετά και ότι κάθε διαφορετική άποψη αποτελεί απειλή αντί για ευκαιρία να μάθει κάτι νέο.

Οι κοινωνίες δεν προοδεύουν επειδή όλοι οι πολίτες τους είναι ιδιοφυΐες. Προοδεύουν επειδή καλλιεργούν μια κουλτούρα που σέβεται την γνώση, ανταμείβει την τεκμηρίωση και αντιμετωπίζει την μάθηση ως μια διαρκή διαδικασία. Αντίθετα, όταν η άγνοια μετατρέπεται σε κοινωνικό πρότυπο, όταν η αυτοπεποίθηση υπερισχύει της κατάρτισης και όταν η δημοφιλία βαφτίζεται αξιοπιστία, τότε η παρακμή μια κοινωνίας δεν ξεκινά από την οικονομία ή την πολιτική. Ξεκινά από τον τρόπο που σκεφτόμαστε και φυσικά πράττουμε.

Ας μην σταθούμε όμως στο γιατί αυξήθηκε η αμορφωσιά, ας μείνουμε στο γιατί σταματήσαμε να την θεωρούμε πρόβλημα, την στιγμή που σήμερα, μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα και από οποιοδήποτε σημείο του κόσμου, μπορούμε να διαβάσουμε βιβλία, εφημερίδες και επιστημονικά περιοδικά, να αναζητήσουμε έρευνες, να παρακολουθήσουμε διαλέξεις κορυφαίων πανεπιστημίων, να συμμετέχουμε σε κύκλους επιμόρφωσης ή να αποκτήσουμε μια νέα δεξιότητα. Ποτέ άλλοτε στην ιστορία η γνώση δεν ήταν τόσο άμεσα προσβάσιμη. Και όμως, την ίδια στιγμή, αυτή η έλλειψη παιδείας, μοιάζει να αποκτά κοινωνικό κύρος. Όχι επειδή λείπουν οι ευκαιρίες για μάθηση, αλλά επειδή ολοένα και συχνότερα, αντιμετωπίζεται ως συνειδητή στάση, ακόμη και ως στοιχείο ταυτότητας.

Πώς φτάσαμε εδώ;

Τα τελευταία χρόνια εμφανίστηκε μια ολόκληρη βιομηχανία ανθρώπων που αυτοανακηρύχθηκαν ειδικοί. Coaches, influencers, μέντορες, life gurus και κάθε λογής προσωπικότητες υπόσχονται επιτυχία, πλούτο, αυτοβελτίωση και ευτυχία άμεσα, μέσα από σεμινάρια αμφίβολου ποιότητος, συνήθως χωρίς σοβαρή επιστημονική τεκμηρίωση ή αναγνωρισμένη κατάρτιση. Δεν είναι φυσικά όλοι ίδιοι. Υπάρχουν άνθρωποι με γνώσεις, εμπειρία και πραγματική διάθεση να προσφέρουν. Το πρόβλημα είναι ότι, μέσα στον θόρυβο της υπερπληροφόρησης, η κοινωνία δυσκολεύεται να ξεχωρίσει την ουσία από την επιτήδευση και αυτό είναι η αφετηρία μιας νέας στρέβλωσης. Η συνεχής έκθεση σε ανθρώπους που αυτοπαρουσιάζονταν ως αυθεντίες χωρίς να διαθέτουν την αντίστοιχη γνώση ή εμπειρία, υπονόμευσε την εμπιστοσύνη όχι μόνο προς τους ίδιους, αλλά και προς την ίδια την έννοια της εξειδίκευσης. Για πολλούς, η διάκριση ανάμεσα στον πραγματικό ειδικό και τον αυτόκλητο γκουρού έγινε δυσδιάκριτη και όταν όλα μοιάζουν ισοδύναμα, η κατάληξη είναι πως κανείς δεν αξίζει τελικά να θεωρείται αυθεντία. Έτσι περάσαμε από την άκριτη αποδοχή στην άκριτη απόρριψη. Από την εποχή όπου κάποιοι πίστευαν ό,τι έλεγε ένας influencer ή ένας αυτοαποκαλούμενος coach, στην εποχή όπου αμφισβητείται συλλήβδην κάθε άνθρωπος που έχει αφιερώσει χρόνο στην μελέτη ενός αντικειμένου.

Κάπου εκεί άρχισε να αλλάζει και το σύστημα αξιών μας. Η άγνοια παρουσιάστηκε ως αυθεντικότητα. Η έλλειψη παιδείας βαφτίστηκε κοινή λογική. Η άρνηση να διαβάσει κανείς, να ενημερωθεί ή να επανεξετάσει τις απόψεις του άρχισε να εκλαμβάνεται ως ένδειξη ανεξάρτητης σκέψης. Εκφράσεις όπως "εγώ δεν χρειάζομαι βιβλία", "οι ειδικοί τα λένε για να εξυπηρετήσουν συμφέροντα" ή "όλα είναι θέμα άποψης", ακούγονται πλέον με αξιοσημείωτη ευκολία.

Εδώ είναι και η μεγάλη ειρωνεία. Για γενιές ολόκληρες, η μόρφωση θεωρούνταν μέσο προσωπικής καλλιέργειας και κοινωνικής προόδου. Σήμερα, όχι σπάνια, η αδιαφορία για την γνώση προβάλλεται σχεδόν ως προτέρημα. Σαν να είναι ένδειξη αυθεντικότητας το να μην διαβάζεις. Σαν να είναι μαγκιά να απορρίπτεις την τεκμηριωμένη γνώση πριν καν την εξετάσεις και το πιο ανησυχητικό δεν είναι ότι υπάρχουν άνθρωποι που σκέφτονται έτσι, είναι ότι αυτή η στάση δείχνει να αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη κοινωνική αποδοχή.

Τα κοινωνικά δίκτυα λειτούργησαν ως επιταχυντής αυτής της εξέλιξης. Οι αλγόριθμοί τους δεν σχεδιάστηκαν για να αναδεικνύουν την πιο τεκμηριωμένη άποψη, αλλά εκείνη που θα κρατήσει περισσότερο την προσοχή μας και η προσοχή, στη σημερινή ψηφιακή πραγματικότητα, κερδίζεται ευκολότερα με τη βεβαιότητα παρά με την αμφιβολία, με την υπερβολή παρά με τη μετριοπάθεια, με την σύγκρουση παρά με την τεκμηρίωση. Έτσι, ένας άνθρωπος που διατυπώνει απόλυτες κρίσεις και εύκολες απαντήσεις αποκτά συχνά μεγαλύτερη απήχηση από έναν επιστήμονα που εξηγεί με προσοχή τι γνωρίζουμε, τι ακόμη ερευνάται και ποια είναι τα όρια των διαθέσιμων δεδομένων. Η επιστήμη δεν φοβάται να πει "δεν γνωρίζουμε ακόμη". Αντίθετα, ο άνθρωπος με άγνοια δεν διστάζει να μιλήσει με απόλυτη βεβαιότητα ακόμη και για πράγματα που δεν γνωρίζει καθόλου.

Αμορφωσιά και Παιδεία

Για πολλά χρόνια η εκπαίδευση παρουσιάστηκε σχεδόν ως εγγύηση επαγγελματικής και οικονομικής επιτυχίας. Η πραγματικότητα αποδείχθηκε πιο σύνθετη. Η οικονομική κρίση, η ανεργία πολλών πτυχιούχων και η επαγγελματική επιτυχία ανθρώπων χωρίς ιδιαίτερη ακαδημαϊκή κατάρτιση οδήγησαν αρκετούς στο συμπέρασμα ότι η μόρφωση είναι περιττή. Πρόκειται, όμως, για μια επικίνδυνη σύγχυση. Η οικονομική επιτυχία και η παιδεία δεν είναι ταυτόσημες έννοιες ούτε υπηρετούν τον ίδιο σκοπό.

Η μόρφωση δεν είναι ένα πτυχίο στον τοίχο ούτε ένας τίτλος στο βιογραφικό. Είναι ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζουμε τον κόσμο. Είναι η ικανότητα να ξεχωρίζουμε την ορθή γνώση από την παραπληροφόρηση, το επιχείρημα από το σύνθημα, την έγκυρη πληροφόρηση από την προσωπική πεποίθηση. Είναι η διάθεση να αναθεωρούμε τις απόψεις μας όταν τα στοιχεία μάς οδηγούν σε διαφορετικά συμπεράσματα.

Γι' αυτό και η πραγματική παιδεία δεν γεννά αλαζονεία. Γεννά ταπεινότητα. Όσο περισσότερο μαθαίνει κανείς, τόσο περισσότερο συνειδητοποιεί πόσα ακόμη αγνοεί. Αντίθετα, η βεβαιότητα ότι τα ξέρουμε όλα, είναι συνήθως χαρακτηριστικό όχι της γνώσης, αλλά της έλλειψής της. Το πρόβλημα, επομένως, δεν περιορίζεται στους ψευτοειδικούς που εκμεταλλεύονται την ανάγκη των ανθρώπων για εύκολες απαντήσεις. Το πιο σοβαρό πρόβλημα είναι ότι, σταδιακά, η ίδια η κοινωνία δείχνει να αντιμετωπίζει με καχυποψία την γνώση και με συμπάθεια την άγνοια, αρκεί αυτή να εκφράζεται με αυτοπεποίθηση και θόρυβο. Όταν η τεκμηρίωση χαρακτηρίζεται ελιτισμός και η αμορφωσιά βαφτίζεται αυθεντικότητα, τότε η δημόσια συζήτηση φτωχαίνει, η παραπληροφόρηση πολλαπλασιάζεται και η ποιότητα της δημοκρατίας αναπόφευκτα δοκιμάζεται.

Και για μια ακόμη φορά, που καταλήγουμε; Στην ανάγκη για καλλιέργεια της κριτικής σκέψης. Στην ικανότητα να θέτουμε απλές αλλά ουσιαστικές ερωτήσεις όπως: "Ποιος διατυπώνει αυτόν τον ισχυρισμό;", "Σε ποια στοιχεία βασίζεται;", "Μπορεί να τεκμηριωθεί;" και κυρίως, "Είναι διατεθειμένος να αναθεωρήσει τη θέση του αν τα δεδομένα δείξουν κάτι διαφορετικό;". Την στιγμή που όλοι έχουν τη δυνατότητα να εκφράσουν δημόσια την άποψή τους, η μεγαλύτερη αρετή δεν είναι να έχεις απάντηση για όλα. Είναι να γνωρίζεις πότε χρειάζεται να ακούσεις, να διαβάσεις, να ερευνήσεις και να μάθεις.

Πότε ακριβώς η κοινωνία σταμάτησε να θαυμάζει τον μορφωμένο άνθρωπο;

Δεν αναφέρομαι στον άνθρωπο με τους πολλούς τίτλους ή τα ακαδημαϊκά παράσημα. Η μόρφωση δεν μετριέται με πτυχία ούτε περιορίζεται στα πανεπιστήμια. Υπήρξαν και υπάρχουν αυτοδίδακτοι άνθρωποι με αξιοθαύμαστη καλλιέργεια, όπως υπάρχουν και κάτοχοι πολλών τίτλων που δεν ξεπέρασαν ποτέ την αποστήθιση. Η πραγματική μόρφωση είναι κάτι πολύ πιο ουσιαστικό, είναι η περιέργεια να μαθαίνεις, η πειθαρχία να ερευνάς, η ταπεινότητα να αποδέχεσαι ότι μπορεί να κάνεις λάθος και η ικανότητα να αλλάζεις γνώμη όταν τα στοιχεία το επιβάλλουν.

Κάποτε αυτά τα χαρακτηριστικά αποτελούσαν κοινωνικό ιδανικό. Ο άνθρωπος που διάβαζε, που καλλιεργούσε το πνεύμα του, που αφιέρωνε χρόνο στη γνώση, έχαιρε εκτίμησης. Η μόρφωση θεωρούνταν μέσο προσωπικής ολοκλήρωσης, ανεξάρτητα από την οικονομική επιτυχία. Οι γονείς έλεγαν στα παιδιά τους να διαβάσουν όχι μόνο για να αποκτήσουν ένα επάγγελμα, αλλά για να γίνουν καλύτεροι άνθρωποι.

Σήμερα αυτή η αντίληψη μοιάζει να υποχωρεί. Η δημόσια αναγνώριση δεν αποδίδεται τόσο σε εκείνον που γνωρίζει όσο σε εκείνον που προβάλλεται. Η επιτυχία μετριέται σε ακολούθους, προβολές, likes και επιρροή. Η εικόνα προηγείται της ουσίας και η δημοσιότητα συχνά εκλαμβάνεται ως απόδειξη αξίας. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο μορφωμένος άνθρωπος δεν αντιμετωπίζεται πάντοτε με σεβασμό. Συχνά χαρακτηρίζεται "θεωρητικός", "εκτός πραγματικότητας", "ελιτιστής" ή ακόμη και "σπασίκλας". Αντίθετα, ο άνθρωπος που μιλά με απόλυτη βεβαιότητα, ακόμη και όταν δεν διαθέτει τις απαραίτητες γνώσεις, εμφανίζεται ως "αυθεντικός", "λαϊκός" και "αυθόρμητος". Είναι σαν η κοινωνία να έφτασε στο σημείο να συγχέει την απλότητα με την απλοϊκότητα και την αυτοπεποίθηση με την επάρκεια. Η οικονομία της προσοχής μας άλλαξε και την ιεραρχία των αξιών μας. Δεν αναδεικνύονται πάντα οι πιο καταρτισμένοι, αλλά οι πιο ορατοί.

Παράλληλα, η ίδια η εκπαίδευση συνέβαλε, έστω άθελά της, σε αυτή την μετατόπιση. Για χρόνια ταυτίσαμε τη μόρφωση με τη βαθμολογία, το πτυχίο και την επαγγελματική αποκατάσταση. Όταν αυτές οι υποσχέσεις διαψεύστηκαν για πολλούς ανθρώπους, δεν αμφισβητήθηκε μόνο το εκπαιδευτικό σύστημα, αμφισβητήθηκε η αξία της μόρφωσης συνολικά. Έτσι, αντί να επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει πραγματική παιδεία, οδηγηθήκαμε στην υποτίμησή της. Και όμως, η μόρφωση δεν είναι εργαλείο κοινωνικής επίδειξης ούτε διαβατήριο οικονομικής επιτυχίας. Είναι το μέσο με το οποίο ένας άνθρωπος αποκτά πνευματική ανεξαρτησία. Είναι η δυνατότητα να αντιστέκεται στη χειραγώγηση, να διακρίνει την τεκμηρίωση από την προπαγάνδα, να αναγνωρίζει τα όρια της δικής του γνώσης. Ένας μορφωμένος άνθρωπος δεν είναι εκείνος που έχει όλες τις απαντήσεις. Είναι εκείνος που έχει μάθει να θέτει καλύτερες ερωτήσεις.

Η μεγαλύτερη απώλεια της εποχής μας είναι η απώλεια του θαυμασμού προς την γνώση και δυστυχώς όταν μια κοινωνία παύει να θεωρεί την διαδικασία της μάθησης αρετή, αργά ή γρήγορα παύει και να την επιδιώκει και τότε η έλλειψη παιδείας δεν εμφανίζεται ως ατυχές αποτέλεσμα των συνθηκών, προκαλείται συνειδητά και μετατρέπεται σχεδόν σε λόγο υπερηφάνειας.

Η ίδια η Ιστορία πάντως έχει αποδείξει ότι οι κοινωνίες δεν παρακμάζουν επειδή υπάρχουν άνθρωποι που δεν γνωρίζουν. Παρακμάζουν όταν αρχίζουν να περιφρονούν εκείνους που προσπαθούν να γνωρίσουν και όταν μια κοινωνία δεν ντρέπεται για την άγνοιά της, αλλά την επιδεικνύει ως απόδειξη αυθεντικότητας, έχει ήδη αρχίσει να χάνει την πνευματική της πυξίδα.

Αν δεν σταματήσουμε να μιλάμε δυνατότερα από τους άλλους, να έχουμε άποψη για τα πάντα, να κυνηγάμε την εύκολη απάντηση, θα ξεχάσουμε εντελώς να διαβάζουμε, να σκεφτόμαστε, να αμφιβάλλουμε και να συνεχίζουμε να μαθαίνουμε.

Κάποτε, στις ανεπτυγμένες κοινωνίες, η γνώση ήταν προνόμιο των λίγων. Σήμερα δεν ισχύει ακριβώς κάτι τέτοιο, αν και υπάρχουν μέρη στον κόσμο - δυστυχώς - που ακόμα η γνώση ελέγχεται. Ανάμεσα λοιπόν στον εξωτερικό σκοταδισμό και στον εσωτερικό, ας καταλάβουμε ότι η αναζήτηση της γνώσης είναι και η μόνη άμυνα των πολλών απέναντι στην ευκολία, στην μαλθακότητα, στη χειραγώγηση και τελικά, απέναντι στην ίδια την αμορφωσιά.

Η ιστορία δεν θυμάται τις κοινωνίες που είχαν τους περισσότερους ανθρώπους με άποψη. Θυμάται εκείνες που είχαν τους περισσότερους ανθρώπους με παιδεία και έτσι μείνανε πυλώνες για εμάς σήμερα, χιλιάδες χρόνια μετά την κατάρρευσή τους από περήφανους αδαείς!

Στα άρθρα μου δεν θα βρεις έτοιμες λύσεις ή συνταγές επιτυχίας. Σου προσφέρω αφορμές για σκέψη, μικρές προκλήσεις για να δοκιμάσεις και χώρο να παρατηρήσεις, να κρατήσεις σημειώσεις και να κρίνεις με τα δικά σου μάτια. 

Η γνώση γεννιέται μέσα στη δράση και στην προσωπική εμπειρία. 

Σκέψου, πειραματίσου, παρατήρησε και εμπιστεύσου την κρίση σου.

Γνῶθι σαυτόν!

Enigma Terra©