Το Πρόσωπο Πριν Από το Πιστεύω: Και αν ο Φανατικός Είσαι Εσύ;

Όταν το πιστεύω γίνεται ταμπέλα

Δεν ξέρω αν έχουμε γίνει πραγματικά πιο ανοιχτόμυαλοι ή αν απλώς μάθαμε να κρύβουμε καλύτερα τις προκαταλήψεις μας.

Ζούμε στο 2026. Μιλάμε καθημερινά για ισότητα, ανθρώπινα δικαιώματα και ελευθερία της έκφρασης. Και όμως, αρκεί να μάθουμε όχι οι ανάγκες κάποιου αλλάξανε και τα πιστεύω του επίσης, για να αρχίσουμε να τον τοποθετούμε σε ένα νοητό συρτάρι που εξυπηρετεί τις δικές μας ανάγκες. Πριν δώσουμε χρόνο να τον γνωρίσουμε γενικά ή να αναγνωρίσουμε τον νέο του εαυτό, πριν ακούσουμε την ιστορία του στο τώρα, πριν δούμε πώς νιώθει, του έχουμε βάλει ταμπέλα. 

Πόσο παράξενο...

Έχουμε μάθει να καταδικάζουμε τον ρατσισμό όταν βασίζεται στο χρώμα του δέρματος ή στην καταγωγή. Όταν όμως βασίζεται στις θρησκευτικές ή φιλοσοφικές ή προσωπικές πεποιθήσεις κάποιου, συχνά τον βαφτίζουμε όπως μας βολέψει. Και κάπου εκεί ξεκινά ένα διαφορετικό είδος αποκλεισμού αυτού του ανθρώπου. Πιο διακριτικό, αλλά εξίσου πραγματικό.

Τα τελευταία χρόνια διάβασα αρκετά βιβλία. Άλλα συμφωνούσαν μεταξύ τους, άλλα συγκρούονταν σε κάθε σελίδα. Εκείνο όμως που μου έμεινε δεν ήταν ποιος είχε δίκιο. Ήταν ότι οι μεγαλύτεροι στοχαστές δεν φοβήθηκαν ποτέ τις διαφορετικές ιδέες. Τις εξέταζαν, τις αμφισβητούσαν, τις ανέλυαν. Δεν ένιωθαν την ανάγκη να ακυρώσουν τον άνθρωπο που τις εξέφραζε. Το ίδιο έμαθα και από ανθρώπους που γνώρισα. Συνάντησα ανθρώπους με εντελώς διαφορετικές κοσμοθεωρίες. Άλλοι είχαν βαθιά πίστη. Άλλοι δεν πίστευαν σε τίποτα πέρα από ό,τι μπορούσαν να αποδείξουν. Και όμως, η εντιμότητα, η καλοσύνη, η αξιοπρέπεια και η γενναιοδωρία τους, δεν είχαν καμία σχέση με τις πεποιθήσεις τους. Αυτά τα χαρακτηριστικά δεν ανήκαν σε κάποιο "στρατόπεδο". Ανήκαν στον άνθρωπο. Αυτό με έκανε να αναρωτηθώ,

Πότε σταματήσαμε να κρίνουμε τον άνθρωπο από τις πράξεις του και αρχίσαμε να τον κρίνουμε από την "ταυτότητά" του;

Η άγνοια έχει ένα παράξενο χαρακτηριστικό. Δεν παραδέχεται ποτέ ότι είναι άγνοια. Μεταμφιέζεται σε βεβαιότητα. Πείθει τον άνθρωπο ότι δεν χρειάζεται να ακούσει, γιατί ήδη γνωρίζει. Και όταν η βεβαιότητα αυτή συναντήσει τον φόβο, γεννιούνται οι προκαταλήψεις.

Δεν χρειάζεται να συμφωνώ με όσα πιστεύεις για να σε σεβαστώ. Δεν χρειάζεται να υιοθετήσω τις ιδέες σου για να υπερασπιστώ το δικαίωμά σου να τις εκφράζεις. Αν ο σεβασμός εξαρτάται από την συμφωνία, τότε δεν πρόκειται για σεβασμό. Πρόκειται για μια μορφή επιλεκτικής αποδοχής.

Η Φιλοσοφία, τουλάχιστον όπως την αντιλαμβάνομαι εγώ, δεν υπάρχει για να μας κάνει να νικάμε σε συζητήσεις. Υπάρχει για να μας θυμίζει πόσα λίγα γνωρίζουμε. Όσο περισσότερο διαβάζω, τόσο λιγότερο βιάζομαι να βάλω τους ανθρώπους σε κουτιά, αφού κάθε άνθρωπος είναι πάντα πιο σύνθετος από την ετικέτα που του κολλάμε. Αυτό είναι και ένα πραγματικά μεγάλο πρόβλημα σήμερα. 

Δεν φοβόμαστε τόσο την διαφορετικότητα ή τουλάχιστον αυτό ισχυριζόμαστε, φοβόμαστε ότι, αν την κατανοήσουμε, θα χρειαστεί να αμφισβητήσουμε κάποιες από τις δικές μας βεβαιότητες και αυτό είναι πολύ πιο δύσκολο.

Δεν ξέρω αν θα υπάρξει ποτέ μια κοινωνία χωρίς διαφωνίες. Ούτε νομίζω θα το ήθελα. Οι διαφωνίες γεννούν σκέψη. Οι ταμπέλες, όμως, σκοτώνουν τον οποιοδήποτε διάλογο και διαλύουν τις σχέσεις τις ανθρώπινες.

Πιστεύω το ερώτημα που αξίζει να κάνουμε στον εαυτό μας δεν είναι ποια θρησκεία, ποια φιλοσοφία ή ποια ιδεολογία ή στάση ζωής έχει δίκιο, αλλά το όταν συναντώ έναν άνθρωπο, βλέπω πρώτα το πρόσωπό του ή την ταμπέλα που του έχω ήδη κολλήσει πάνω του και εξυπηρετεί το δικό μου αφήγημα;

Η ανάγκη μας να βάζουμε τους ανθρώπους σε κουτιά

Κάτι που με απασχολεί όλο και περισσότερο τα τελευταία χρόνια δεν είναι η διαφορετικότητα των ανθρώπων, αλλά η βιασύνη μας να την εξηγήσουμε. Γνωρίζουμε κάποιον για λίγα λεπτά και ήδη νιώθουμε ότι ξέρουμε ποιος είναι. Τον παρατηρούμε, ακούμε δύο-τρεις απόψεις του, βλέπουμε πώς ντύνεται, τι σύμβολα φορά, τι πιστεύει ή τι δεν πιστεύει και σχεδόν ασυναίσθητα τον κατηγοριοποιούμε, "Είναι από αυτούς", λες και μια ανθρώπινη ζωή μπορεί να χωρέσει σε μια ετικέτα. Αναρωτήθηκα πολλές φορές γιατί συμβαίνει αυτό. Ίσως επειδή η πολυπλοκότητα μάς κουράζει, όπως λένε οι Ψυχολόγοι και οι Νευροεπιστήμονες. Ο ανθρώπινος νους αγαπά την τάξη. Θέλει να ταξινομεί, να προβλέπει, να αισθάνεται ότι καταλαβαίνει τον κόσμο. Είναι πολύ πιο εύκολο να πούμε "τον ξέρω", παρά να αποδεχτούμε ότι ο άνθρωπος απέναντί μας είναι πολύ πιο σύνθετος από ό,τι δείχνει η πρώτη εικόνα του.

Όμως η απλοποίηση έχει κόστος. 

Κάθε φορά που βάζουμε έναν άνθρωπο σε μια κατηγορία, σταματάμε να τον γνωρίζουμε. Από εκείνη τη στιγμή δεν συνομιλούμε με τον ίδιο. Συνομιλούμε με την ιδέα που έχουμε σχηματίσει γι' αυτόν και οι ιδέες μας, όσο βέβαιοι κι αν είμαστε για αυτές, οδηγούν σε λάθη. Δεν μας επιτρέπουμε έτσι να δούμε έναν άνθρωπο μετά από κάποιον καιρό, διαφορετικά. Έχουμε επιλέξει να μείνουμε στην αρχική μας εντύπωση. Δεν του δίνουμε την ευκαιρία να μας δείξει ότι ίσως άλλαξε και δεν θέλουμε να τον κατανοήσουμε. Εμείς φυσικά με την στάση μας αυτή, εννοείται ότι δεν έχουμε αλλάξει και δεν θα το κάνουμε εφόσον επιμένουμε σε μια "σταθερή" θέση. Και όμως όχι, αυτό δεν δείχνει την δική μας συνέπεια, δείχνει την άγνοια του ίδιου μας του εαυτού και των ορίων του. Και όπως διάβασα κάποτε, αυτό ονομάζεται Πραγματική Φτώχεια.

Όσο περισσότερο επέλεγα Φιλοσοφία, Ιστορία και Ψυχολογία, τόσο περισσότερο διαπίστωνα ότι η άγνοια δεν είναι η έλλειψη γνώσης. Η πραγματική άγνοια είναι η βεβαιότητα ότι έχουμε καταλάβει αρκετά, ώστε να μην χρειάζεται να ακούσουμε άλλο. Αυτός είναι και ο λόγος που  οι σοφοί άνθρωποι κάνουν περισσότερες ερωτήσεις από όσες απαντήσεις δίνουν.

Γιατί επιμένουμε να αποδίδουμε στον άνθρωπο τις ιδιότητες της ομάδας στην οποία θεωρούμε ότι ανήκει χωρίς να γνωρίζουμε το γιατί; Γιατί πιστεύουμε ότι γνωρίζουμε κάποιον μόνο και μόνο επειδή μάθαμε τι πιστεύει; Δεν είναι παράδοξο; Λέμε ότι κάθε άνθρωπος είναι μοναδικός, αλλά πολλές φορές τον αντιμετωπίζουμε σαν εκπρόσωπο μιας κατηγορίας. Κάπως έτσι γεννιούνται οι συγκρούσεις. Όχι μόνο οι θρησκευτικές. Κάθε σύγκρουση ξεκινά όταν η ταμπέλα γίνεται σημαντικότερη από το πρόσωπο.

Σήμερα μπορούμε άμεσα να βλέπουμε το τι συμβαίνει σε κάθε γωνιά του κόσμου και πιστεύουμε ότι αυτόματα αυτό μας δίνει το δικαίωμα να γνωρίζουμε τα πάντα. Τοποθετούμαστε για κάθε θρησκευτική ομάδα σαν να έχουμε μελετήσει την Ιστορία, την Φιλοσοφία, την Θρησκεία της, όχι απλά και επιφανειακά, αλλά σε βάθος. Εννοείται δεν το έχουμε κάνει και όμως, κάπως έτσι, κρίνουμε ανθρώπους πριν τους γνωρίσουμε.

Η γνώση από μόνη της δεν αρκεί, χρειάζεται και ταπεινότητα. Η ταπεινότητα να παραδεχτώ ότι η πρώτη μου εντύπωση μπορεί να είναι λανθασμένη ή αυτό που ήξερα, μπορεί και έχει δικαίωμα να έχει αλλάξει. Η ταπεινότητα να ακούσω πριν απαντήσω. Η ταπεινότητα να δεχτώ ότι ένας άνθρωπος μπορεί να σκέφτεται διαφορετικά από εμένα και παρ' όλα αυτά να είναι έντιμος, ευγενικός, άξιος σεβασμού και πραγματικός φίλος. Ο σεβασμός, είπαμε, δεν σημαίνει συμφωνία. Σημαίνει ότι αρνούμαι να μειώσω έναν άνθρωπο σε μία μόνο ιδιότητα. Σημαίνει ότι βλέπω πρώτα το πρόσωπο και μετά την ταυτότητα. Την ιστορία του πριν από την ετικέτα του.

Αυτό είναι και από τα μεγαλύτερα μαθήματα που μου αφήνουν τα βιβλία που διαβάζω, τα ταξίδια που κάνω και οι άνθρωποι που γνωρίζω. Όσο περισσότερο γνωρίζεις έναν άνθρωπο, τόσο δυσκολότερο γίνεται να τον κατατάξεις. Και όσο πιο εύκολα τον κατατάσσεις, τόσο πιθανότερο είναι να μην τον γνώρισες ποτέ πραγματικά.

Προφανώς και ο πολιτισμός μας δεν μετριέται από το πόσο εύκολα μιλάμε για ελευθερία ή ανεκτικότητα. Έχει μάλλον να κάνει με το αν, όταν συναντάμε έναν άνθρωπο, έχουμε το θάρρος να αφήσουμε στην άκρη τις βεβαιότητές μας και να τον γνωρίσουμε όπως είναι — όχι όπως μας βολεύει να τον φανταζόμαστε.

Όταν πολεμάς τον φανατισμό με τα ίδια του τα όπλα

"Ο άνθρωπος που κατηγοριοποιεί κάποιον επειδή προσεύχεται διαφορετικά, ή επειδή δεν προσεύχεται καθόλου, είναι βέβαιος ότι πολεμά τον φανατισμό. Και όμως, ίσως εκείνη ακριβώς τη στιγμή να γίνεται μέρος του.", διάβασα κάπου.

Η φράση αυτή μπορεί αρχικά να μοιάζει αντιφατική. Πώς είναι δυνατόν κάποιος που πιστεύει ότι αντιστέκεται στον φανατισμό να καταλήγει να τον αναπαράγει;

Αυτό συμβαίνει επειδή ο φανατισμός δεν ορίζεται από το περιεχόμενο μιας πεποίθησης, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε όσους σκέφτονται διαφορετικά. Συχνά θεωρούμε ότι ο φανατισμός ανήκει αποκλειστικά σε όσους έχουν έντονες θρησκευτικές πεποιθήσεις. Όμως ο φανατισμός δεν είναι προνόμιο καμίας θρησκείας, ιδεολογίας ή φιλοσοφικής σχολής. Είναι μια ανθρώπινη στάση. Είναι η αδυναμία να δεχτείς ότι ο άλλος μπορεί να έχει διαφορετική αντίληψη για τον κόσμο χωρίς αυτό να τον καθιστά κατώτερο, επικίνδυνο ή ανάξιο σεβασμού.

Είναι εύκολο να πεις: "Οι άνθρωποι αυτοί είναι φανατικοί". Πολύ πιο δύσκολο είναι να αναρωτηθείς αν, τη στιγμή που απορρίπτεις συλλήβδην μια ολόκληρη ομάδα ανθρώπων, χρησιμοποιείς ακριβώς την ίδια λογική που κατακρίνεις. Αυτή είναι η παραδοξότητα. Μπορεί κάποιος να δηλώνει υπέρμαχος της ελευθερίας της σκέψης, αλλά να ειρωνεύεται ή να περιφρονεί όποιον πιστεύει διαφορετικά. Μπορεί να μιλά για ανεκτικότητα, αρκεί όλοι να συμφωνούν μαζί του. Μπορεί να καταγγέλλει τις προκαταλήψεις, ενώ ταυτόχρονα δημιουργεί καινούργιες.

Η διαφορά ανάμεσα στην κριτική και στον φανατισμό είναι λεπτή αλλά ουσιαστική. Η κριτική εξετάζει τις ιδέες. Ο φανατισμός καταδικάζει τον άνθρωπο. Μπορώ να διαφωνώ έντονα με μια θρησκευτική, φιλοσοφική ή πολιτική θέση. Μπορώ να την θεωρώ λανθασμένη, ακόμη και επικίνδυνη. Αν όμως, εξαιτίας αυτής της διαφωνίας, πάψω να βλέπω απέναντί μου έναν άνθρωπο και δω μόνο μια ετικέτα, τότε έχω ήδη κάνει το πρώτο βήμα προς τον ίδιο μηχανισμό που ισχυρίζομαι ότι πολεμώ.

Αυτό είναι και ένα χαρακτηριστικό του φανατισμού. Σπάνια αναγνωρίζει τον εαυτό του. Σχεδόν πάντα πιστεύει ότι βρίσκεται στη σωστή πλευρά της ιστορίας. Ότι οι δικές του βεβαιότητες είναι οι φωτισμένες και οι βεβαιότητες των άλλων οι επικίνδυνες. Κάπως έτσι, όμως, γεννιούνται όλες οι μορφές αποκλεισμού. Όχι επειδή οι άνθρωποι διαφωνούν, αλλά επειδή παύουν να αναγνωρίζουν την ανθρώπινη αξία όσων διαφωνούν μαζί τους. 

Δεν είναι η προσευχή που χωρίζει τους ανθρώπους. Ούτε η απουσία της. Είναι η αλαζονεία της βεβαιότητας. Η πεποίθηση ότι γνωρίζουμε αρκετά για να αποφασίσουμε ποιος αξίζει τον σεβασμό και ποιος όχι. Το αν μπορούμε να συνυπάρξουμε με ανθρώπους που μας μοιάζουν, είναι μάλλον εύκολο. Η πραγματική δοκιμασία είναι αν μπορούμε να σεβαστούμε την αξιοπρέπεια εκείνου που βλέπει τον κόσμο μέσα από ένα εντελώς διαφορετικό παράθυρο.

Ηθική χωρίς ετικέτες

Αν πραγματικά θέλουμε να πολεμήσουμε την προκατάληψη, ίσως πρέπει πρώτα να πολεμήσουμε τη δική μας πνευματική αδράνεια. Δεν αλλάζουμε επειδή μας το ζητά κάποιος. Αλλάζουμε όταν εκτεθούμε σε έναν κόσμο μεγαλύτερο από αυτόν που ήδη γνωρίζουμε. Γι' αυτό τα ταξίδια δεν είναι πολυτέλεια. Είναι παιδεία. Δεν μας μαθαίνουν μόνο πως να υπάρχουμε σε νέους τόπους, μας μαθαίνουν να συνυπάρχουμε με νέους ανθρώπους. Και όταν γνωρίζεις ανθρώπους από κοντά, οι γενικεύσεις αρχίζουν να καταρρέουν. Εκείνος που μέχρι χθες ήταν μια "κατηγορία", αποκτά πρόσωπο, όνομα, ιστορία. Δεν είναι πια "ο άλλος". Είναι ένας άνθρωπος.

Το ίδιο συμβαίνει και με τα βιβλία. Αξίζει να διαβάζουμε για παράδειγμα την λογοτεχνία λαών που ίσως φοβόμαστε ή δεν καταλαβαίνουμε. Μέσα από τις σελίδες τους ανακαλύπτουμε ότι οι αγωνίες τους μοιάζουν εκπληκτικά με τις δικές μας. Αλλάζουν οι γλώσσες, τα έθιμα και οι προσευχές, όχι όμως η ανάγκη για αγάπη, ελευθερία, δικαιοσύνη και νόημα.

Ίσως αξίζει ακόμη και να ανοίξουμε τα θρησκευτικά κείμενα που μέχρι σήμερα αποφεύγαμε. Όχι για να τα ασπαστούμε ούτε για να αποδείξουμε ότι έχουν ή δεν έχουν δίκιο. Αλλά για να καταλάβουμε και η κατανόηση δεν είναι αποδοχή. Είναι η συνειδητή προσπάθεια να δούμε τον κόσμο μέσα από τα μάτια κάποιου άλλου και κάθε τέτοια προσπάθεια μας κάνει λιγότερο απόλυτους και περισσότερο ανθρώπινους.

Το ίδιο ισχύει και για την Φιλοσοφία. Σε μια εποχή που όλοι βιάζονται να απαντήσουν, έχουμε μεγαλύτερη ανάγκη από ανθρώπους που ξέρουν να ρωτούν. Η Φιλοσοφία δεν μας προσφέρει έτοιμες αλήθειες. Μας διδάσκει να αμφισβητούμε, να συλλογιζόμαστε, να ακούμε και να αναγνωρίζουμε τα όρια της γνώσης μας. Και εμείς, ως Έλληνες, έχουμε μια ξεχωριστή ευθύνη απέναντι σε αυτή την κληρονομιά, με ταπεινότητα και όχι αλαζονεία και φανατισμό. Η Φιλοσοφία γεννήθηκε σε αυτόν τον τόπο όχι για να δημιουργήσει ανθρώπους βέβαιους, αλλά ανθρώπους που αναζητούν. Ο Σωκράτης δεν έγινε σύμβολο επειδή ισχυριζόταν ότι γνώριζε τα πάντα. Έγινε σύμβολο επειδή είχε το θάρρος να παραδέχεται πόσα δεν γνώριζε και δήλωνε ότι θα μιλάει μόνο για όσα γνώριζε πραγματικά. Αυτή η ταπεινότητα υπήρξε η αφετηρία της σοφίας του.

Η επιστροφή στην ελληνική φιλοσοφική παράδοση, ας γίνει κατανοητό ότι δεν σημαίνει να καμαρώνουμε για το παρελθόν μας, αλλά να ξαναζωντανέψουμε τον τρόπο με τον οποίο εκείνη μας δίδαξε να σκεφτόμαστε, με διάλογο αντί για κραυγές, με επιχειρήματα αντί για συνθήματα, με περιέργεια αντί για φόβο, με λογική περισσότερο από το άκρατο συναίσθημα. Κάπως έτσι θα αρχίσει και η προσωπική μας εξέλιξη και όχι όταν θα επιβεβαιώνονται οι απόψεις μας. Θα αρχίσει όταν έχουμε το θάρρος να τις δοκιμάσουμε απέναντι σε διαφορετικές ιδέες, διαφορετικούς ανθρώπους και διαφορετικούς πολιτισμούς.

Ας το φανταστούμε σαν το μεγαλύτερο ταξίδι που μπορεί να κάνει ένας άνθρωπος. Όχι μόνο από μια χώρα σε μια άλλη, αλλά από την βεβαιότητα στην αναζήτηση. Από την προκατάληψη στην κατανόηση. Από την ανάγκη να έχει πάντα δίκιο, στην επιθυμία να γίνει λίγο σοφότερος.

Και αν υπάρχει μια κληρονομιά που αξίζει πραγματικά να διαφυλάξουμε το 2026, δεν είναι μόνο τα ελληνικά μνημεία, η ελληνική γλώσσα ή η ιστορία μας. Είναι η διάθεση μας να αναζητούμε την αλήθεια,  χωρίς όμως να χάνουμε τον σεβασμό μας για τον άνθρωπο που αναζητά μια διαφορετική αλήθεια από τη δική μας. Επειδή οι πολιτισμοί δεν μεγαλουργούν όταν οι άνθρωποι σκέφτονται όλοι το ίδιο. Μεγαλουργούν όταν μπορούν να διαφωνούν χωρίς να χάνουν την ανθρωπιά τους. Και αυτό ας αφήσουμε ως πολύτιμη παρακαταθήκη στις επόμενες γενιές, όχι έναν κόσμο με λιγότερες διαφορές, αλλά έναν κόσμο με περισσότερο διάλογο, περισσότερη γνώση και βαθύτερο σεβασμό προς τον ίδιο τον άνθρωπο!

Στα άρθρα μου δεν θα βρεις έτοιμες λύσεις ή συνταγές επιτυχίας. Σου προσφέρω αφορμές για σκέψη, μικρές προκλήσεις για να δοκιμάσεις και χώρο να παρατηρήσεις, να κρατήσεις σημειώσεις και να κρίνεις με τα δικά σου μάτια. 

Η γνώση γεννιέται μέσα στη δράση και στην προσωπική εμπειρία. 

Σκέψου, πειραματίσου, παρατήρησε και εμπιστεύσου την κρίση σου.

Γνῶθι σαυτόν!

Enigma Terra©