Ζωόχωση: Η Ανθρώπινη Εξημέρωση και η Απολύμανση της Ψυχής

Αν κοιτάξουμε γύρω μας λίγο προσεκτικά, θα δούμε ότι τα σύγχρονα καταφύγια του δυτικού ανθρώπου μοιάζουν όλο και περισσότερο με χειρουργικές αίθουσες ή αποστειρωμένες εκθέσεις design. Ολόλευκοι τοίχοι, μινιμαλιστικές επιφάνειες από ψυχρά υλικά, έπιπλα χωρίς γωνίες και μια διάχυτη, γεωμετρική τάξη όπου η παρουσία της σκόνης ή της φθοράς θεωρείται αισθητικό έγκλημα. Στον ψηφιακό κόσμο, η ίδια εμμονή μεταφράζεται σε τέλεια δομημένα feeds στα social media, όπου η ζωή φιλτράρεται, λειαίνεται και παρουσιάζεται κάτω από το hashtag της καθαρής αισθητικής #CleanAesthetic. Η εμφάνισή της τάσης αυτής λειτουργεί ως ψυχολογικός αμυντικός μηχανισμός απέναντι στο συλλογικό άγχος, προσφέροντας την ψευδαίσθηση ελέγχου στο χάος, την απόκρυψη της ανθρώπινης τρωτότητας και φυσικά συνδέεται άμεσα με την εμπορευματοποίηση της γαλήνης.

Καθώς φαίνεται, αυτή η μανία για απολύμανση έχει μεταναστεύσει πλέον από το εξωτερικό περιβάλλον, κατευθείαν μέσα στο εσωτερικό μας τοπίο. Αναζητάμε διαρκώς "καθαρά" πράγματα. Αναζητάμε κρυστάλλους που καθαρίζουν την αύρα, καθαρές τροφές, ολόλευκα ρούχα για retreats διαλογισμού, εφαρμογές που μετράνε τους παλμούς και τις αναπνοές μας με μαθηματική, εργαστηριακή ακρίβεια και μια μόνιμη, σχεδόν ψυχαναγκαστική ανάγκη για θετική σκέψη. Μια καθαρή πνευματικότητα που να ταιριάζει με τις τάσεις της μόδας και σε αυτή την νέα κατάσταση, κάθε "βρώμικο", σκοτεινό ή δύσκολο συναίσθημα ή κατάσταση, όπως ο θυμός, το πένθος, η υπαρξιακή αγωνία, απαγορεύονται αυστηρά και δια ροπάλου. Θεωρούνται χαμηλή δόνηση και ένας ρύπος που πρέπει να ψεκαστεί αμέσως με μια θετική επιβεβαίωση και να εξαφανιστεί.

Τα αδούλευτα, "απολυμασμένα" συναισθήματα μας όμως που αρνούμαστε να κοιτάξουμε και να καθαρίσουμε σε βάθος, δεν εξαφανίζονται ποτέ όσο τα κουκουλώνουμε. Η Ψυχολογία και η Βιολογία αποδεικνύουν ότι η ενέργεια δεν χάνεται, απλώς αλλάζει μορφή. Όταν θάβουμε την λάσπη μας για να κρατήσουμε μια καθαρή και αποστειρωμένη εικόνα, το κόστος μετακυλίεται στο σώμα και στο ασυνείδητό μας.

Φυσικά, πίσω από αυτή τη μανία για καθαρότητα δεν κρύβεται μια ανώτερη εξέλιξη, μια άλλη δόνηση, αλλά μια βαθιά, υπαρξιακή τραγωδία. Η εμμονή μας με την απολύμανση της ύπαρξής μας δεν είναι τίποτα άλλο από το αμυντικό ανακλαστικό ενός ζώου που ζει σε αιχμαλωσία. Όσο πιο πολύ χάνουμε την άγρια, αληθινή, οργανική μας ελευθερία, όσο πιο πολύ αποκοπτόμαστε από το χαοτικό μεγαλείο της φύσης και κλεινόμαστε σε τσιμεντένια και ψηφιακά κλουβιά, τόσο περισσότερο παθαίνουμε εμμονή με το να γυαλίζουμε τα κάγκελά μας. Αυτή είναι η αρχή του δικού μας Συνδρόμου του Ζωολογικού Κήπου.

Η Ψύχωση του Εγκλεισμού

Στην Βιολογία και την Κτηνιατρική, υπάρχει ο όρος Ζωόχωση, που περιγράφει με ανατριχιαστική ακρίβεια το τίμημα της αιχμαλωσίας. Ο όρος αυτός χρησιμοποιείται για να περιγράψει την σοβαρή ψυχολογική κατάρρευση και τις νευρώσεις που εμφανίζουν τα άγρια ζώα, όταν φυλακίζονται σε τεχνητά περιβάλλοντα. Ένα λιοντάρι, μια αρκούδα ή ένας ελέφαντας, όταν στερηθούν τα χιλιόμετρα της σαβάνας ή την υγρασία του δάσους, αναπτύσσουν αυτό που οι επιστήμονες ονομάζουν στερεοτυπική συμπεριφορά.

Επειδή το ζώο χάνει τον έλεγχο του περιβάλλοντός του, την ελευθερία της επιλογής και το δικαίωμα στην άγρια, απρόβλεπτη ζωή, το μυαλό του παγιδεύεται σε μια καταστροφική ανούσια επανάληψη. Ξεκινά να επαναλαμβάνει ψυχαναγκαστικά, για ώρες ολόκληρες, την ίδια ακριβώς άσκοπη κίνηση, πηγαινοέρχεται νευρικά στην ίδια νοητή γραμμή πίσω από τα τζάμια, κουνάει το κεφάλι του ρυθμικά δεξιά και αριστερά, δαγκώνει τα σίδερα μέχρι να ματώσουν τα ούλα του, ή γλείφει και καθαρίζει εμμονικά τη γούνα του στο ίδιο σημείο, μέχρι να προκαλέσει πληγές και να γυμνώσει το δέρμα του από τρίχες. Η Ζωόχωση, είναι η κραυγή ενός εγκεφάλου που τρελαίνεται επειδή τοποθετήθηκε σε ένα περιβάλλον που δεν αντιστοιχεί στο DNA του.

Ο σύγχρονος άνθρωπος είναι το μοναδικό άγριο ζώο στην ιστορία του πλανήτη που έχτισε μόνο του τον ζωολογικό του κήπο και αυτο-εξημερώθηκε. Ανταλλάξαμε το μυστηριακό, λασπωμένο, επικίνδυνο αλλά ζωντανό δάσος με την ασφάλεια και την άνεση ενός κλουβιού με κλιματισμό, γρήγορο ίντερνετ και έτοιμο φαγητό. Πιστέψαμε ότι επειδή το κλουβί μας είναι πολυτελές σε πολλές των περιπτώσεων, πάψαμε να είμαστε αιχμάλωτοι. Όμως η Βιολογία μας δεν ξεγελιέται.

Αν παρατηρήσουμε τον άνθρωπο της πόλης, θα δούμε τα ίδια ακριβώς συμπτώματα της Ζωόχωσης. Το εμμονικό, νευρικό scrolling στην οθόνη του κινητού μας τηλεφώνου, αυτή η ατέρμονη, άσκοπη κίνηση του αντίχειρα που καταναλώνει ώρες από τη μέρα μας, είναι η δική μας στερεοτυπική κίνηση. Είναι το αντίστοιχο του λιονταριού που πηγαινοέρχεται στην ίδια γραμμή του κλουβιού του και η δική μας μανία να απολυμάνουμε κάθε πτυχή της ζωής μας, να καθαρίσουμε τις τροφές μας, τα σπίτια μας και τα συναισθήματά μας από κάθε ίχνος βρωμιάς, είναι το εμμονικό γλείψιμο της γούνας του αιχμάλωτου ζώου. Καθαρίζουμε μανιακά τον μικρόκοσμό μας, ακριβώς επειδή βαθιά μέσα μας νιώθουμε ανίκανοι να ελέγξουμε το γεγονός ότι είμαστε παγιδευμένοι.

Η Ιστορία της Ανθρώπινης Εξημέρωσης

Η μετάβαση του ανθρώπου από το άγριο στο εξημερωμένο ον, δεν συνέβη σε μια νύχτα. Ήταν μια μακρά, αργή συνθηκολόγηση, όπου κάθε φορά που ανταλλάσσαμε ένα κομμάτι της ελευθερίας μας με μια δόση άνεσης, υπογράφαμε ένα συμβόλαιο του οποίου τα ψιλά γράμματα, δεν διαβάσαμε ποτέ προσεκτικά. Λέγεται ότι η Αγροτική Επανάσταση δεν ήταν η στιγμή που ο άνθρωπος εξημέρωσε το σιτάρι, αλλά η στιγμή που το σιτάρι εξημέρωσε τον άνθρωπο, αναγκάζοντάς τον να εγκαταλείψει την ελεύθερη περιπλάνηση για να ριζώσει σε ένα κομμάτι γης, λυγίζοντας τη σπονδυλική του στήλη πάνω από τα χωράφια. Στον 21ο αιώνα, αυτή η εξημέρωση έφτασε στο απόλυτο ζενίθ της. Η Βιομηχανική και μετέπειτα, η Ψηφιακή επανάσταση πήραν το άγριο, πολυδιάστατο ον που ονομάζεται άνθρωπος και το τοποθέτησαν μέσα σε κουτιά. Ζούμε σε τσιμεντένια κουτιά, μετακινούμαστε μέσα σε μεταλλικά κουτιά, εργαζόμαστε κοιτάζοντας φωτεινά κουτιά και σήμερα, σκεφτόμαστε μέσα από τα κουτιά των αλγορίθμων και των προκαθορισμένων κοινωνικών ρόλων.

Η εξημέρωση είναι η διαδικασία κατά την οποία το ένστικτο αντικαθίσταται από το πρωτόκολλο.

Στην άγρια κατάσταση, ο άνθρωπος βασιζόταν στην διαίσθησή του, στην οξεία παρατήρηση των σημείων της φύσης, στην οργανική του σύνδεση με το χώμα, το νερό και τα ζώα. Στην εξημερωμένη κατάσταση, ο άνθρωπος βασίζεται στα metrics, στα KPIs, στα checklists και στα notifications. Έχουμε αναθέσει την διαχείριση της ίδιας μας της ύπαρξης σε εξωτερικούς δείκτες. Δεν κοιμόμαστε επειδή νυστάζουμε, ούτε ξυπνάμε όταν πρέπει, αλλά επειδή το smartwatch μας ενημέρωσε ότι συμπληρώσαμε τον σωστό κύκλο ύπνου. Δεν περπατάμε για να εξερευνήσουμε, αλλά για να χτυπήσουμε το ημερήσιο target των 10.000 βημάτων. Το εξημερωμένο ζώο δεν εμπιστεύεται πλέον το σώμα του και φυσικά δεν εμπιστεύεται τα ένστικτά του καθώς αυτά έχουν σχεδόν εξαφανιστεί, εμπιστεύεται μόνο τον επιστάτη του. Και στην περίπτωσή μας, ο επιστάτης είναι το ίδιο το σύστημα που δημιουργήσαμε μόνοι μας κατά την φάση της αυτο-εξημέρωσής μας.

Η Απολύμανση της Ψυχής ως Ψυχαναγκασμός Ελέγχου

Όταν η Ζωόχωση συναντά την πλήρη εξημέρωση, το αποτέλεσμα είναι ένας βαθύς, υπαρξιακός τρόμος. Το αιχμάλωτο ζώο μέσα μας συνειδητοποιεί, έστω και ασυνείδητα, ότι έχει χάσει την κυριαρχία της ζωής του. Δεν μπορείς να ελέγξεις την παγκόσμια οικονομία, δεν μπορείς να σταματήσεις τη ρύπανση των ωκεανών, δεν μπορείς να αλλάξεις το γεγονός ότι είσαι αναγκασμένος να πουλάς τον χρόνο σου για να επιβιώσεις μέσα σε μια τσιμεντένια μεγαλούπολη. Η αίσθηση της προσωπικής ισχύος, εκμηδενίζεται. Τότε είναι που ενεργοποιείται ο μηχανισμός της Απολύμανσης.

Η απολύμανση δεν είναι μια πράξη καθαριότητας, αλλά μια πράξη απελπισμένης κυριαρχίας. Όταν δεν μπορείς να ελέγξεις το μακρο-περιβάλλον σου, στρέφεσαι με μανία και επιθετικότητα στο μικρο-περιβάλλον σου. Αν το Σύμπαν είναι χαοτικό και απειλητικό, το σπίτι σου πρέπει να είναι κλινικά μινιμαλιστικό. Αν η κοινωνία είναι τοξική, το σώμα σου πρέπει να υποστεί ένα ατέρμονο, βίαιο detox. Αυτό το μοτίβο μεταφέρεται αυτούσιο στην Ψυχή μας. Η απολύμανση της Ψυχής είναι η προσπάθεια μας να εφαρμόσουμε τους κανόνες ενός αποστειρωμένου εργαστηρίου στον εσωτερικό μας κόσμο. Φοβόμαστε τα δύσκολα συναισθήματα και τα θεωρούμε ψυχικά μικρόβια που πρέπει να εξολοθρευτούν αμέσως. Η σύγχρονη βιομηχανία της αυτοβελτίωσης και της πνευματικότητας του κιλού,  λειτουργεί ως το απόλυτο απολυμαντικό σπρέι, σου προσφέρει έτοιμες επιβεβαιώσεις, fast-track διαλογισμούς και τελετουργίες για να καθαρίσεις την ενέργειά σου, χωρίς να χρειαστεί να κοιτάξεις την αληθινή αιτία της δυσφορίας σου. Είναι η πνευματική εκδοχή του spiritual bypassing, χρησιμοποιούμε το "Φως" για να αποφύγουμε να δούμε το σκοτάδι που ζητά την προσοχή και την φροντίδα μας.

Αυτή η εμμονή έχει ένα πολύ χειροπιαστό, βιολογικό αντίκτυπο που καθρεφτίζει απόλυτα την πνευματική μας κατάσταση. Στην ιατρική, η "υπόθεση της υγιεινής", hygiene hypothesis, εξηγεί ότι η υπερ-απολύμανση του περιβάλλοντός μας, η μανιώδης χρήση αντιβακτηριδιακών και η απομάκρυνση των παιδιών από το χώμα και τα ζώα, κατέστρεψε το ανθρώπινο μικροβίωμα. Το ανοσοποιητικό μας σύστημα, μην έχοντας πραγματικούς εχθρούς για να εκπαιδευτεί, άρχισε να τρελαίνεται και να επιτίθεται στον ίδιο του τον εαυτό. Έτσι γεννήθηκε η έκρηξη των αυτοάνοσων νοσημάτων και των αλλεργιών στον δυτικό κόσμο.

Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και στο ψυχικό μας μικροβίωμα. Αποστειρώνοντας την Ψυχή μας από κάθε δυσκολία, αποφεύγοντας τις συγκρούσεις, θάβοντας τον θυμό μας κάτω από ένα ψεύτικο χαμόγελο και απολυμαίνοντας τις σχέσεις μας από κάθε ειλικρινή, ωμή αντιπαράθεση, καταστρέφουμε το "ψυχικό μας ανοσοποιητικό". Γινόμαστε εύθραυστοι και μετατρεπόμαστε σε πνευματικά όντα του θερμοκηπίου, που ευδοκιμούν μόνο υπό ελεγχόμενες συνθήκες θερμοκρασίας και φωτός. Όμως, η αληθινή ζωή δεν είναι θερμοκήπιο. Όταν έρθει η πρώτη πραγματική κρίση, το πραγματικό ταρακούνημα, ο απολυμασμένος άνθρωπος καταρρέει, επειδή δεν έμαθε ποτέ πώς να μεταβολίζει τη λάσπη της αληθινής ύπαρξης του στην πεζή καθημερινότητά του.

Το Τόξο & Το Βέλος

Για να σπάσουμε τον ψυχαναγκασμό της απολύμανσης, πρέπει να στρέψουμε το βλέμμα μας εκεί που η αλήθεια δεν μπορεί να κρυφτεί, στην Φύση. Αν παρατηρήσει κανείς ένα παρθένο δάσος, θα συνειδητοποιήσει ότι δεν υπάρχει τίποτα το μινιμαλιστικό ή αποστειρωμένο σε αυτό. Η Φύση είναι χαοτική, θορυβώδης, γεμάτη υγρασία, έντομα, λάσπη, σήψη και θάνατο. Δεν υπάρχει καθαρότητα με την κλινική, ανθρώπινη έννοια. Όμως, μέσα σε αυτό το φαινομενικό χάος, κρύβεται η πιο τέλεια αρμονία. Στο έδαφος του δάσους, τα πεσμένα, σαπισμένα φύλλα, οι κορμοί που αποσυντίθενται και τα περιττώματα των ζώων δεν είναι βρωμιά,  είναι το πιο γόνιμο λίπασμα από το οποίο θα τραφεί το νέο δέντρο. Χωρίς την σήψη, δεν υπάρχει αναγέννηση και η ζωή στην Γη την έχει ανάγκη για να κυκλοφορήσει η ενέργεια.

Η αληθινή απόδραση, όπως μας δείχνει το τεντωμένο "Τόξο" του Frankl, είναι μια ριζική, εσωτερική πράξη ανταρσίας, μια διαδικασία επιστροφής στην άγρια φύση της συνειδητότητάς μας. Σημαίνει να πάψουμε να γυαλίζουμε ψυχαναγκαστικά τα κάγκελα της ψηφιακής και κοινωνικής μας φυλακής και χρησιμοποιώντας την γνώση και την κριτική μας σκέψη, να μετατρέψουμε την πίεση του εγκλεισμού σε δύναμη εκτόξευσης.

Ο Viktor Frankl έχοντας επιβιώσει από την απόλυτη γεωγραφική και ανθρώπινη αιχμαλωσία των στρατοπέδων συγκέντρωσης, διατύπωσε μια αλήθεια που σπάει κάθε δεσμό, "ανάμεσα στο ερέθισμα και την αντίδραση, υπάρχει ένα κενό διάστημα. Σε αυτό το νοητικό και πνευματικό κενό βρίσκεται η εγγενής μας δύναμη να επιλέξουμε την αντίδρασή μας. Και μέσα σε αυτή την επιλογή, κρύβεται ολόκληρη η ανάπτυξη και η ελευθερία μας.".

Η Ζωόχωση τρελαίνει το ζώο επειδή το ζώο δεν μπορεί να πατήσει pause, δεν έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει αυτό το κενό διάστημα ανάμεσα στο ερέθισμα του τοίχου που το περιορίζει και στην ψυχαναγκαστική του κίνηση. Ο σκεπτόμενος άνθρωπος, όμως, έχει την μοναδική ικανότητα να τεντώσει αυτό το τόξο και σε αυτό το σημείο καταρρέει η μεγάλη αυταπάτη της εποχής μας που μας έμαθε να πιστεύουμε ότι η πνευματική αφύπνιση είναι μια κατάσταση απόλυτης, αποστειρωμένης γαλήνης, ένας γραμμικός διαλογισμός μέσα σε ένα ολόλευκο, μινιμαλιστικό δωμάτιο όπου τίποτα δεν μας ταράζει. Αυτό δεν είναι φώτιση, είναι η στείρα, νεκρική ακαμψία θερμοκηπίου. Η πραγματική αφύπνιση είναι η επιστροφή στην άγρια, διαισθητική και απρόβλεπτη φύση μας. Είναι η συγκλονιστική εκείνη στιγμή που ο σκεπτόμενος άνθρωπος αρνείται να μετρά την ύπαρξή του μέσα από τα metrics της εργασίας του και τους αλγόριθμους των social media, και αρχίζει να την αισθάνεσαι οργανικά, με το σώμα και την Ψυχή του. Είναι η στιγμή που η νόηση αρνείται να λειτουργεί ως γρανάζι και επιλέγει να γίνει ο δημιουργός του νοήματος.

Αυτό είναι το μεγάλο μάθημα που αρνείται να δεχτεί ο εξημερωμένος άνθρωπος. Το ψυχικό μας τοπίο λειτουργεί ακριβώς με τους ίδιους νόμους. Τα τραύματά μας, οι αποτυχίες μας, οι περίοδοι της βαθιάς θλίψης και του σκοταδιού είναι η δική μας βρώμικη γωνιά. Είναι το υλικό που πρέπει να σαπίσει μέσα μας για να γίνει το λίπασμα της επόμενης εκδοχής του Εαυτού μας. Όταν τρέχουμε μανιακά να απολυμάνουμε κάθε δύσκολο συναίσθημα με ψεύτικη θετικότητα, ουσιαστικά πετάμε το λίπασμα στα σκουπίδια. Κρατάμε την Ψυχή μας καθαρή, αλλά την καθιστούμε ταυτόχρονα στείρα. Μια απολυμασμένη Ψυχή δεν μπορεί να γεννήσει τίποτα νέο, γιατί φοβάται την διαδικασία της αποσύνθεσης που απαιτεί η αληθινή μεταμόρφωση.

Ο εσωτερικός μας κόσμος, όπως και η φύση, έχει ανάγκη από καταιγίδες και χειμώνες για να καθαρίσει το τοπίο και να αναγεννηθεί. Μέσα από αυτήν την διαδικασία έρχεται και το τελικό γκρέμισμα της κοινωνικής persona, το σκίσιμο της στολής του τέλειου, παραγωγικού και πάντα ισορροπημένου κοινωνικού ρόλου. Η αληθινή ολοκλήρωση έρχεται όταν αποδεχτείς ότι είσαι ένα ον χαοτικό, θνητό, γεμάτο αντιφάσεις, ουλές και ατέλειες. Η τελειότητα ανήκει στα εργαστήρια και στα ρομπότ, η ζωή ευδοκιμεί μόνο στο ατελές.

Η αληθινή ελευθερία δεν γεννήθηκε σε αποστειρωμένα δωμάτια και δεν μυρίζει χημικό απολυμαντικό ή ακριβό αρωματικό κερί. Μυρίζει βρεγμένο χώμα, βροχή και άνεμο. Μόνο όταν ο νοήμων άνθρωπος σταματήσει να φοβάται το σκοτάδι της ύπαρξής του, θα συνειδητοποιήσει ότι η πόρτα του κλουβιού δεν ήταν ποτέ κλειδωμένη. Ήταν πάντα ανοιχτή, περιμένοντας την κρίσιμη μάζα της σκέψης του να την σπρώξει. Και τότε, το βέλος του τόξου απελευθερώνεται. Το αιχμάλωτο ζώο μέσα μας βγάζει έναν βαθύ βρυχηθμό, δρασκελίζει το κατώφλι της αιχμαλωσίας και επιστρέφει στο μοναδικό σπίτι που του άξιζε ανέκαθεν, την ίδια την αληθινή Ζωή.

Στα άρθρα μου δεν θα βρεις έτοιμες λύσεις ή συνταγές επιτυχίας. Σου προσφέρω αφορμές για σκέψη, μικρές προκλήσεις για να δοκιμάσεις και χώρο να παρατηρήσεις, να κρατήσεις σημειώσεις και να κρίνεις με τα δικά σου μάτια. 

Η γνώση γεννιέται μέσα στη δράση και στην προσωπική εμπειρία. 

Σκέψου, πειραματίσου, παρατήρησε και εμπιστεύσου την κρίση σου.

Γνῶθι σαυτόν!

Enigma Terra©