Η Επιστροφή του Idiot: Γιατί η Γκρίνια δεν Είναι Άποψη

Είτε ακούσεις το αγγλικό, γαλλικό και γερμανικό idiot, είτε το ισπανικό και ιταλικό idiota, είτε ακόμα και το ρωσικό Идиот, το νόημα στον σύγχρονο κόσμο παραμένει παντού το ίδιο. Μια λέξη που περιγράφει τον ιδιώτη, ως ανόητο.

Ποιος είναι ο πραγματικός Idiot;

Σε όλες τις δυτικές γλώσσες, η λέξη idiot περιγράφει τον ανόητο, τον άνθρωπο με περιορισμένη πνευματική αντίληψη. Πρόκειται για μια λέξη που χρησιμοποιούμε καθημερινά για να υποτιμήσουμε την νοημοσύνη κάποιου. Ωστόσο, η ελληνική της ρίζα κρύβει ένα νόημα βαθύ και κοινωνικά επίκαιρο. Στην αρχαία Αθήνα, o ιδιώτης ήταν ο άνθρωπος που επέλεγε να ιδιωτεύει. Ήταν αυτός που ασχολούνταν αποκλειστικά με τον μικρόκοσμό του, τις προσωπικές του υποθέσεις, την καριέρα του και την άνεσή του, αδιαφορώντας πλήρως για τα κοινά, για την Πόλη.

Για τους αρχαίους Αθηναίους, ο ιδιώτης δεν ήταν απλώς ένας ακίνδυνος, απολιτίκ τύπος. Ήταν ο απόλυτος κίνδυνος για την Δημοκρατία και την συλλογική ευημερία. Ήταν ένας άνθρωπος πνευματικά και κοινωνικά ανάπηρος, επειδή αρνιόταν να αναλάβει το βάρος της ευθύνης της συνύπαρξης.

Σήμερα, ζούμε στην εποχή της μεγάλης επιστροφής του ιδιώτη. Το ψηφιακό μας περιβάλλον και κυρίως τα social media, έχουν δημιουργήσει μια νέα, μεταλλαγμένη εκδοχή αυτού του αρχαίου φαινομένου, τον σύγχρονο idiot. Είναι ο άνθρωπος που έχει αποσυρθεί πλήρως από κάθε μορφή συλλογικής δράσης ή ευθύνης, αλλά την ίδια στιγμή απαιτεί να έχει μια ακλόνητη, επιθετική άποψη για τα πάντα, συνήθως πίσω από την ασφάλεια μιας οθόνης και την βολική άνεση ενός καναπέ.

Ο Καταναλωτής της Κοινωνικής Ζωής

Αν ανοίξεις τα feed σου στις πλατφόρμες που χρησιμοποιείς, θα δεις μια ατέλειωτη παρέλαση γνωμών. Άνθρωποι που δεν έχουν πατήσει ποτέ σε μια συνέλευση γειτονιάς, που δεν συμμετέχουν σε κανένα σωματείο, που δεν έχουν προσφέρει ούτε μια ώρα εθελοντικής εργασίας και που απέχουν συνειδητά από τις εκλογές, εκφέρουν καθημερινά βαρύγδουπες κρίσεις. Έχουν έτοιμες λύσεις για την γεωπολιτική, την οικονομία, την εκπαίδευση και την εταιρική κουλτούρα. 

Ο σύγχρονος ιδιώτης αντιμετωπίζει την κοινωνία σαν πελάτης και όχι σαν μέτοχος. Απαιτεί από το κράτος, από την εταιρεία του ή από τους γύρω του να λειτουργούν τέλεια, σαν να έχει πληρώσει εισιτήριο για μια παράσταση και απαιτεί να λάβει το τέλειο έργο. Αν η παράσταση δεν του αρέσει, αποδοκιμάζει. Όταν όμως του ζητηθεί να βγει στη σκηνή, να λερώσει τα χέρια του και να προτείνει κάτι εφαρμόσιμο, υποχωρεί τρέχοντας στο σκοτάδι του δωματίου του.

Αυτή η αποστασιοποίηση γεννά μια βαθιά αλλοτρίωση. Ο άνθρωπος που δεν συμμετέχει, σταματά να κατανοεί την δυσκολία της δημιουργίας. Δεν γνωρίζει πώς συντίθενται οι αντίθετες απόψεις, πώς διαχειρίζεται κανείς μια κρίση ή τί σημαίνει να παίρνεις μια απόφαση που εμπεριέχει ρίσκο. Η γνώμη του, αποκομμένη από την πράξη, γίνεται ρηχή, θεωρητική και τελικά, άχρηστη. Μια κραυγαλέα αντίφαση του σύγχρονου ιδιώτη είναι ότι, ενώ εμφανίζει μια σχεδόν εμμονική, σχολαστική φροντίδα για τις προσωπικές του υποθέσεις, την καριέρα, την περιουσία και την οικογενειακή του ασφάλεια, την ίδια στιγμή αρνείται πεισματικά να ευθυγραμμιστεί με οποιονδήποτε συλλογικό κανόνα. Για τον ιδιώτη, οι νόμοι, οι υποχρεώσεις και οι κοινές συμβάσεις είναι πάντα ένας "ενοχλητικός καταναγκασμός" που αφορά μόνο τους άλλους.

Οχυρωμένος πίσω από τα σύνορα του μικρόκοσμού του, απαιτεί με θράσος τα πάντα από το κράτος ή την κοινότητα, θέλει άψογες υποδομές, ασφάλεια, δικαιοσύνη και πρόνοια, χωρίς όμως ο ίδιος να επιστρέφει το παραμικρό. Περιμένει έναν λειτουργικό κόσμο στο πιάτο, έτοιμο προς κατανάλωση, αρνούμενος να καταλάβει ότι η δημόσια σφαίρα δεν είναι ένας αυτόματος πωλητής παροχών, αλλά ένα κοινό οικοδόμημα. Όταν περιμένεις από μια κοινωνία να σε υπηρετεί, ενώ εσύ σαμποτάρεις τους κανόνες της με την αδράνειά σου, παύεις να είσαι μέλος της. Γίνεσαι ένας πνευματικός και κοινωνικός λαθρεπιβάτης.

Η Ψυχολογία της Γκρίνιας

Γιατί όμως η διαρκής, τοξική γκρίνια έχει γίνει η επίσημη γλώσσα του σύγχρονου ιδιώτη; Η απάντηση είναι απλή. Η γκρίνια είναι το πιο φτηνό υποκατάστατο της δράσης. Λειτουργεί ως ένας εξαιρετικός μηχανισμός ψυχολογικής άμυνας που απαλλάσσει το άτομο από κάθε ενοχή. Όταν ο ιδιώτης διακηρύσσει ότι "όλα είναι σάπια", ότι "τίποτα δεν αλλάζει σε αυτή τη χώρα/εταιρεία" και ότι "όλοι κοιτάζουν το συμφέρον τους", στην πραγματικότητα χτίζει το δικό του ηθικό άλλοθι. Αν το σύστημα είναι εκ φύσεως ανίατο, τότε ορθώς ο ίδιος δεν προσπαθεί να το διορθώσει. Αν όλοι είναι διεφθαρμένοι ή ανίκανοι, τότε η δική του απραξία δεν είναι δειλία, αλλά  μια ανώτερη, κυνική σοφία.

Ας το ξεκαθαρίσουμε, η διαρκής καταγγελία για το οτιδήποτε, χωρίς εναλλακτική πρόταση δεν είναι ένδειξη υψηλής κριτικής σκέψης. Είναι το καταφύγιο εκείνου που φοβάται να αποτύχει. Ο γκρινιάρης δεν θέλει να αλλάξει ο κόσμος, επειδή αν ο κόσμος άλλαζε, θα έχανε το δικαίωμα να παραπονιέται και θα αναγκαζόταν να κριθεί για το δικό του έργο.

Ο Ιδιώτης του Γραφείου

Το φαινόμενο αυτό δεν περιορίζεται στην πολιτική ζωή. Στο corporate περιβάλλον, ο ιδιώτης είναι μια γνώριμη φιγούρα. Είναι το στέλεχος ή ο υπάλληλος που στα meetings παραμένει σιωπηλός, αποφεύγοντας να πάρει θέση ή να αναλάβει την ευθύνη ενός δύσκολου project. Φοβάται την έκθεση και την αποτυχία, γι' αυτό προτιμά την αφάνεια. Μόλις όμως τελειώσει η σύσκεψη, ο ιδιώτης μεταμορφώνεται. Στα private chats, στις κουζίνες του γραφείου ή στα διαλείμματα για καφέ, γίνεται ο απόλυτος κριτής. Κατακρίνει τις αποφάσεις της διοίκησης, ειρωνεύεται τις προσπάθειες των συναδέλφων του που βγήκαν μπροστά και αναλύει γιατί "αυτό το πλάνο θα αποτύχει". Αυτή η συμπεριφορά είναι ο ορισμός του πνευματικού σαμποτάζ. Ο ιδιώτης του γραφείου θέλει όλα τα οφέλη μιας καλής εταιρικής κουλτούρας, αλλά αρνείται να επενδύσει έστω και ένα γραμμάριο προσωπικού ρίσκου για να την χτίσει. Θέλει την επιτυχία, αλλά επενδύει υποσυνείδητα στην αποτυχία των άλλων, για να επιβεβαιώσει τον δικό του κυνισμό.

Το Σχολείο ως Supermarket

Αυτή η αποποίηση της ευθύνης μεταφέρεται αυτούσια και έξω από τους τοίχους των εταιρειών, εισβάλλοντας στο πιο ευαίσθητο κύτταρο της κοινωνίας, την εκπαίδευση. Εδώ συναντάμε τον ιδιώτη γονιό. Είναι εκείνος που αντιμετωπίζει το σχολείο, δημόσιο ή ιδιωτικό, δεν έχει σημασία, όχι ως έναν χώρο συλλογικής παιδείας και συνύπαρξης, αλλά ως μια επιχείρηση παροχής υπηρεσιών, ένα supermarket βαθμών και φύλαξης.

Ο ιδιώτης γονιός δεν θα πατήσει ποτέ στις συνελεύσεις του Συλλόγου Γονέων. Δεν θα αφιερώσει ούτε ένα απόγευμα για να βοηθήσει στην βελτίωση των υποδομών του σχολείου, ούτε θα συμμετάσχει σε καμία συλλογική δράση για τα προβλήματα της εκπαιδευτικής κοινότητας. Αδιαφορεί πλήρως για το σύνολο. Όμως, την ίδια στιγμή, απαιτεί τα πάντα. Είναι ο πρώτος που θα εμφανιστεί οργισμένος για να ζητήσει τον λόγο από τους εκπαιδευτικούς, να γκρινιάξει για το πρόγραμμα, να καταδικάσει το σύστημα και να απαιτήσει ειδική μεταχείριση για το δικό του παιδί. Έχει ακλόνητη άποψη για την παιδαγωγική μέθοδο, χωρίς να έχει ανοίξει ποτέ ένα βιβλίο και ξεσπά σε μια στείρα κριτική που δεν χτίζει τίποτα.

Η απόλυτη υποκρισία του σύγχρονου idiot τον οδηγεί στο να θέλει να παραδώσει ένα παιδί στο σχολείο και να του επιστραφεί ένας έτοιμος, ολοκληρωμένος πολίτης, χωρίς ο ίδιος να έχει επενδύσει το ελάχιστο της συλλογικής ευθύνης που του αναλογεί. Ξεχνά ότι οι πολίτες δεν κατασκευάζονται σε αποστειρωμένα εργαστήρια αλλά διαμορφώνονται βλέποντας τους γονείς τους να συμμετέχουν στα κοινά. Όταν διδάσκεις στο παιδί σου ότι η κοινωνία είναι απλώς ένας ενοχλητικός θόρυβος έξω από το σπίτι σου, το εκπαιδεύεις να γίνει ο idiot της επόμενης γενιάς.

Είναι Κακό να Είσαι Ιδιώτης Συνειδητά;

Ας κάνουμε όμως έναν καθοριστικό διαχωρισμό. Το να καταδικάζουμε τον ιδιώτη δεν σημαίνει ότι υποστηρίζουμε την αντίθετη παθογένεια της εποχής μας, τον φαντασμένο γκουρού που έχει άποψη για τα πάντα, από την τεχνητή νοημοσύνη μέχρι την γεωπολιτική, χωρίς να γνωρίζει στην πραγματικότητα βασικά πράγματα. Δεν χρειάζεται και δεν πρέπει να τοποθετούμαστε για τα πάντα. Η σιωπή μπροστά σε θέματα που δεν γνωρίζουμε δεν είναι αδιαφορία, είναι ένδειξη πνευματικής ωριμότητας και σεβασμού στην αλήθεια.

Είναι, λοιπόν, κακό να είσαι ιδιώτης συνειδητά; Η απάντηση είναι, "Όχι, αρκεί να είσαι συνεπής με την επιλογή σου.".

Υπάρχει ο συνειδητός ιδιώτης, ο άνθρωπος που αναγνωρίζει τα όρια των γνώσεών του και των αντοχών του. Επιλέγει συνειδητά να αποσυρθεί από τον δημόσιο θόρυβο, να μην ρυπαίνει το feed της επικαιρότητας με βιαστικές κρίσεις και να επικεντρωθεί στη δουλειά του, στην οικογένειά του ή στην τέχνη του. Αυτός ο άνθρωπος δεν βλάπτει την κοινωνία, καθώς η σιωπή του συνοδεύεται από σεβασμό και, κυρίως, από επίγνωση. Δεν διεκδικεί να καθορίσει τις τύχες των άλλων, ούτε απαιτεί να εισακουστεί η γνώμη του, η οποία γνωρίζει καλά ότι μπορεί να είναι και αποτέλεσμα ελλιπούς γνώσεως.

Σε αυτή την περίπτωση, η σιωπή είναι πράγματι χρυσός, υπό τον απαράβατο όρο, ότι πηγάζει από έναν άνθρωπο ενημερωμένο και όχι αδιάφορο.

Υπάρχει τεράστια απόσταση ανάμεσα στην φιλοσοφική εγκράτεια και στην πνευματική τύφλωση. Ο συνειδητός ιδιώτης δεν ζει σε έναν δικό του, αυτιστικό κόσμο, χορεύοντας πάνω σε ένα τεχνητό ροζ συννεφάκι όπου όλα είναι όμορφα και τα προβλήματα των άλλων δεν τον αγγίζουν. Δεν εθελοτυφλεί. Παρατηρεί, αφουγκράζεται, κατανοεί τον πόνο και τις ανάγκες της κοινωνίας, αλλά επιλέγει να μην εργαλειοποιήσει αυτή την πραγματικότητα για να θρέψει το εγώ του στις ψηφιακές αρένες. Η σιωπή του δεν είναι άγνοια αλλά η ωριμότητα κάποιου που αρνείται να γίνει μέρος του θορύβου, επειδή σέβεται την πολυπλοκότητα του κόσμου.

Το μεγάλο πρόβλημα ξεκινάει όταν η ιδιωτεία γίνεται παρασιτική. Όταν δηλαδή αρνείσαι να προσφέρεις το παραμικρό στην συλλογική προσπάθεια, αλλά την ίδια στιγμή μετατρέπεσαι σε έναν αμείλικτο, γκρινιάρη κριτή των πάντων. Όταν απαιτείς άψογες υπηρεσίες, τέλεια σχολεία και υποδειγματικό management, ενώ εσύ απέχεις, σαμποτάρεις με τη γκρίνια σου και ειρωνεύεσαι όποιον προσπαθεί τόσο για το διαφορετικό όσο και για το καλύτερο. Το πρόβλημα δεν είναι αυτός που επιλέγει την σιωπηλή αποχή, το πρόβλημα είναι αυτός που επιλέγει την αποχή με φασαρία. Η συνειδητή ιδιώτευση γίνεται επικίνδυνη όταν μετατρέπεται σε άλλοθι για να απολαμβάνεις τα προνόμια μιας κοινωνίας, χωρίς να επιστρέφεις τίποτα σε αυτήν.

Η Ωριμότητα της Προσφοράς

Εδώ ακριβώς αναδύεται και μια άλλη αλήθεια. Η ικανότητα να προσφέρεις ουσιαστικά στα κοινά δεν είναι ζήτημα παρόρμησης, αλλά ζήτημα ωριμότητας. Πριν βγεις μπροστά για να μιλήσεις, να πράξεις ή να καθοδηγήσεις, οφείλεις να έχεις καλλιεργήσει την κρίση σου. Η κοινωνία δεν χρειάζεται άλλους ανώριμους σωτήρες, ούτε ανθρώπους που προσφέρουν απλώς για να εκτονώσουν τη δική τους εσωτερική ανάγκη για προβολή και αναγνώριση.

Μόνο όποιος έχει κοιτάξει κατάματα τις δικές του ελλείψεις, μόνο όποιος έχει κάτσει στη σιωπή για να σκεφτεί, να μελετήσει και να κατανοήσει, μπορεί τελικά να φανεί πραγματικά χρήσιμος στους γύρω του. Η ανώριμη δράση, το να πετάγεσαι να τοποθετηθείς για όλα χωρίς φίλτρο ή το να εμπλέκεσαι σε συλλογικές πρωτοβουλίες μόνο και μόνο από ενθουσιασμό της στιγμής, συνήθως καταλήγει να δημιουργεί περισσότερο χάος και απογοήτευση, παρά τάξη και χαρά. Η αυθεντική προσφορά απαιτεί μια εσωτερική συγκρότηση. Απαιτεί να ξέρεις πότε πρέπει να μιλήσεις, πότε πρέπει να σιωπήσεις και κυρίως, πότε είσαι έτοιμος να σηκώσεις το βάρος των συνεπειών των πράξεών σου.

Αν δεν έχεις ωριμάσει ο ίδιος ως προσωπικότητα, η προσφορά σου θα είναι πάντα ελλιπής, ρηχή και, στην χειρότερη περίπτωση, εγωκεντρική. Η χρησιμότητα ξεκινά από την αυτογνωσία, την συνειδητοποίηση ότι για να βοηθήσεις να διορθωθεί ο κόσμος έξω από εσένα, πρέπει πρώτα να έχεις βάλει σε μια στοιχειώδη τάξη τον κόσμο μέσα σου.

Η Υπέρτατη Πράξη Ενηλικίωσης

Ο Πλάτωνας είχε προειδοποιήσει με έναν τρόπο συγκλονιστικό για τις συνέπειες αυτής της στάσης, "Μία από τις τιμωρίες που υφίστασαι όταν δεν καταδέχεσαι να ασχοληθείς με την πολιτική, είναι ότι καταλήγεις να κυβερνιέσαι από τους κατώτερούς σου". Αν αντικαταστήσεις την λέξη πολιτική με την λέξη συμμετοχή, έχεις την απόλυτη διάγνωση της εποχής μας. Αν αρνείσαι να βγεις μπροστά, αν υποτιμάς την συλλογική δράση και αν αναλώνεις την νοημοσύνη σου στο να εξηγείς γιατί τίποτα δεν μπορεί να πάει καλά, τότε παραδίδεις ο ίδιος τα κλειδιά της ζωής σου σε ανίκανες αυθεντίες, σε τυχαίους ηγέτες και σε απρόσωπους αλγόριθμους.

Η έξοδος από την κατάσταση του ιδιώτη είναι η υπέρτατη πράξη πνευματικής ενηλικίωσης. Σημαίνει ότι σταματάς να είσαι ένας ιδιώτης που φωνάζει από την κερκίδα και μπαίνεις στο γήπεδο. Η άποψή σου αποκτά βάρος και σεβασμό μόνο όταν συνοδεύεται από το προσωπικό σου κόστος, από την δέσμευση και την προσπάθεια.

Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα νιώσεις την ανάγκη να γράψεις ένα οργισμένο σχόλιο ή να γκρινιάξεις για το πόσο στραβά πάνε τα πράγματα γύρω σου, κάνε μια παύση. Ρώτησε τον εαυτό σου, "Τι είμαι αυτή τη στιγμή; Ένας πολίτης που προτείνει και δρα, ή ένας ιδιώτης που απλώς θυμώνει για να νιώσει ζωντανός;".

Κατέβα από τον καναπέ. Σταμάτα να είσαι idiot. Γίνε συμμέτοχος. Η κατάλληλη ώρα είναι Τώρα!

Στα άρθρα μου δεν θα βρεις έτοιμες λύσεις ή συνταγές επιτυχίας. Σου προσφέρω αφορμές για σκέψη, μικρές προκλήσεις για να δοκιμάσεις και χώρο να παρατηρήσεις, να κρατήσεις σημειώσεις και να κρίνεις με τα δικά σου μάτια. 

Η γνώση γεννιέται μέσα στη δράση και στην προσωπική εμπειρία. 

Σκέψου, πειραματίσου, παρατήρησε και εμπιστεύσου την κρίση σου.

Γνῶθι σαυτόν!