Ξεχνώντας τα Ελληνικά: Το Σύνδρομο του Πνευματικού Μετανάστη

Τι είναι, στην πραγματικότητα, η γλώσσα; Για τη light, χρησιμοθηρική κουλτούρα της εποχής μας, η γλώσσα είναι απλώς ένας κώδικας επικοινωνίας. Ένα σύνολο από εργαλεία, φθόγγους και γραφήματα που χρησιμεύουν για να μεταφέρουμε πληροφορίες, να δίνουμε οδηγίες, να κλείνουμε deals και να κάνουμε scroll στα social media.

Η Ανατομία της Συνείδησης

Αν η γλώσσα ήταν απλώς ένας ουδέτερος κώδικας, τότε η απόφασή μας να αντικαταστήσουμε τα ελληνικά με τα αγγλικά στα γραφεία, στις ταμπέλες και στα μηνύματά μας, θα ήταν μια ασήμαντη, τεχνική αλλαγή. Σαν να αλλάζουμε το περίβλημα χωρίς να πειράζουμε την ουσία, η συσκευασία θα άλλαζε, αλλά το νόημα θα παρέμενε το ίδιο. Όμως η γλώσσα δεν είναι το ένδυμα της σκέψης, είναι το ίδιο της το σώμα. Όταν αλλάζεις την γλώσσα με την οποία λειτουργείς, δεν αλλάζεις απλώς τον τρόπο που εκφράζεσαι. Αλλάζεις την ίδια την ιδέα που προσπαθείς να συλλάβεις, καθώς αλλάζει και ο τρόπος που σκέφτεσαι.

Μαθαίνουμε να αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο μέσα και διά των λέξεων που μας δίνονται. Όταν ένας πολιτισμός ονομάζει ένα συναίσθημα, το φέρνει στην ύπαρξη, του δίνει "ζωή". Όταν στερείται την λέξη, το συναίσθημα αυτό ατροφεί και πεθαίνει. Η γλώσσα είναι η αποτύπωση του τρόπου με τον οποίο ένας λαός βίωσε τον έρωτα, τον φόβο, τον θάνατο, την δικαιοσύνη και την ελευθερία στο πέρασμα των αιώνων. Είναι μια ζωντανή γεωγραφία της Ψυχής. Όταν, λοιπόν, μπαίνεις σε ένα σύγχρονο ελληνικό γραφείο και γίνεσαι μάρτυρας μιας ιδιότυπης γλωσσικής τελετουργίας, όπου άνθρωποι με τις ίδιες πολιτισμικές καταβολές ανταλλάσσουν προτάσεις γεμάτες alignment, deliverables, feedback, scoping και ASAP, δεν παρίστασαι σε μια απλή εξέλιξη της επικοινωνίας. Παρίστασαι σε μια βίαιη αναδιαμόρφωση της συνείδησης. Αν βγεις από το γραφείο και περπατήσεις στον δρόμο, οι ταμπέλες των καταστημάτων σου ψιθυρίζουν το ίδιο πράγμα, το ελληνικό αλφάβητο αντιμετωπίζεται πλέον ως μια ενοχλητική, επαρχιώτικη λεπτομέρεια του παρελθόντος.

Στη σύγχρονη Ελλάδα, η ολοκληρωτική παράδοση στην αγγλική ορολογία δεν βαφτίζεται απλώς αναγκαιότητα, αλλά αποθεώνεται ως δείκτης εκμοντερνισμού, επαγγελματισμού και κοσμοπολιτισμού. Αν δεν μιλάς την διάλεκτο του διεθνούς management, θεωρείσαι αναχρονιστικός.

Μεγάλη αυταπάτη ως αποτέλεσμα μεγάλης άγνοιας! Η υιοθέτηση των αγγλικών κλισέ δεν διευρύνει τους ορίζοντές μας, λειτουργεί ως ένα πνευματικό καμουφλάζ. Κρύβουμε την έλλειψη βάθους, την απουσία πρωτότυπης σκέψης και το έλλειμμα ουσιαστικής στρατηγικής πίσω από εύπεπτες, εισαγόμενες λέξεις-κονσέρβες. Η γλώσσα έχει πάψει να είναι το εργαλείο για την παραγωγή αληθινού νοήματος και έχει μετατραπεί σε μια κοινωνική στολή. Μια στολή που την φοράμε για να νιώσουμε ασφαλείς, για να ανήκουμε στο παγκόσμιο ψηφιακό χωριό, έστω και ως προβληματικοί, περιθωριοποιημένοι κάτοικοι.

Το να μαθαίνεις ξένες γλώσσες είναι μια πράξη πνευματικού πλούτου. Είναι μια γέφυρα για να κατανοήσεις πώς σκέφτεται ένας άλλος λαός, να αποκωδικοποιήσεις τον πολιτισμό του και να επικοινωνήσεις μαζί του ισότιμα. Όταν όμως αντικαθιστάς την δική σου γλώσσα με μια άλλη στην καθημερινότητά σου, δεν γίνεσαι πολίτης του κόσμου. Γίνεσαι ένας πνευματικός μετανάστης που ξέχασε από πού ξεκίνησε, χωρίς ποτέ να καταφέρει να φτάσει στον προορισμό του. Μετατρέπεσαι σε έναν μιμητή που αναπαράγει τους όρους του "κυρίαρχου", χάνοντας το δικό του αυτόνομο εργαλείο ερμηνείας του κόσμου.

Τα όρια της γλώσσας μου είναι τα όρια του κόσμου μου

Για να κατανοήσουμε το μέγεθος της τραγωδίας, πρέπει να θυμηθούμε την διάσημη ρήση του Ludwig Wittgenstein, "Τα όρια της γλώσσας μου είναι τα όρια του κόσμου μου". Ο Αυστριακός φιλόσοφος δεν εννοούσε απλώς ότι χρειαζόμαστε λέξεις για να περιγράψουμε τα αντικείμενα γύρω μας. Εννοούσε ότι η γλώσσα προηγείται της σκέψης. Δεν σκεφτόμαστε κάτι και μετά ψάχνουμε την λέξη, σκεφτόμαστε μέσα από την ίδια την γλώσσα.

Όταν μια κοινωνία φτωχαίνει την γλώσσα της, φτωχαίνει αυτόματα και την ικανότητά της να συλλαμβάνει σύνθετες έννοιες. Τα ελληνικά δεν είναι μια τυχαία συλλογή φθόγγων. Είναι μια γλώσσα με τρομακτική εννοιολογική ακρίβεια, που αναπτύχθηκε για να υπηρετήσει την Φιλοσοφία, την Τραγωδία την Δημοκρατία και τόσα μα τόσα άλλα. Λέξεις όπως λόγος, ήθος, πάθος, φιλοτιμία, καημός, μέτρο ή συμπόνια δεν μεταφράζονται απαραίτητα μονολεκτικά σε άλλες γλώσσες, καθώς κουβαλούν μαζί τους αιώνες υπαρξιακής αναζήτησης. Όταν αντικαθιστούμε αυτά τα εργαλεία-λέξεις με αγγλικές λέξεις-ομπρέλες, όπως το engagement που πλέον σημαίνει από την δέσμευση και τη συμμετοχή μέχρι το ενδιαφέρον και την ενασχόληση, ισοπεδώνουμε τις αποχρώσεις των νοημάτων. Η σκέψη μας γίνεται μονοδιάστατη και χάνουμε την ικανότητα να διακρίνουμε τις λεπτές διαφορές ανάμεσα στις έννοιες.

Αν σκέφτεσαι μόνο με τους όρους ενός αγγλικού corporate manual, τότε μπορείς να παράγεις μόνο τις σκέψεις που επιτρέπει το συγκεκριμένο manual. Γίνεσαι ένας πνευματικός κλώνος, ανίκανος για αυτόνομη κριτική που σχετίζεται με την ελληνική πραγματικότητα. Η απώλεια της γλώσσας είναι, στην πραγματικότητα, η απώλεια της δυνατότητας να διαφωνείς ουσιαστικά.

Το Σύμπλεγμα Κατωτερότητας

Γιατί όμως ένας λαός με τόσο βαθιά γλωσσική κληρονομιά επιλέγει να την ακρωτηριάσει εθελοντικά; Η απάντηση κρύβεται στην Κοινωνική Ψυχολογία και σε αυτό που οι φιλόσοφοι ονομάζουν "κατάληψη του μυαλού".

Η Ελλάδα κουβαλάει ιστορικά ένα βαθύ σύμπλεγμα κατωτερότητας απέναντι στην Δύση. Αντιμετωπίζουμε την δυτική κουλτούρα και ειδικά την αγγλοσαξονική, ως το απόλυτο πρότυπο επιτυχίας, ορθολογισμού και προόδου. Η υιοθέτηση της αγγλικής γλώσσας στην καθημερινότητά μας είναι μια ασυνείδητη προσπάθεια να αποτινάξουμε από πάνω μας το στίγμα του "επαρχιώτη". Πιστεύουμε ότι αν μιλάμε σαν Αμερικανοί managers, θα αποκτήσουμε και την αποτελεσματικότητά τους.

Αυτή η τάση θυμίζει έντονα και άλλες αναλύσεις, όπου εξηγείται το πως ο αποικιοκρατούμενος προσπαθεί να υιοθετήσει την γλώσσα και τους τρόπους του αποικιοκράτη για να νιώσει ίσος μαζί του. Όμως η κατάληξη αυτής της προσπάθειας είναι πάντοτε μια υπαρξιακή παγίδα. Ο μιμητής εγκλωβίζεται σε ένα μόνιμο ενδιάμεσο κενό. Ακρωτηριάζει την δική του αυθεντικότητα χωρίς ποτέ να καταφέρει να γίνει οργανικό κομμάτι του ξένου πολιτισμού. Στα μάτια εκείνου που προσπαθεί να αντιγράψει, δεν θα φανεί ποτέ ως ισότιμος συνομιλητής, παρά μόνο ως ένας πρόθυμος, εθελούσιος μεταφραστής της δικής του κυριαρχίας. Ο ξένος δεν πρόκειται ποτέ να σεβαστεί έναν συνομιλητή που αρνείται την δική του ταυτότητα για να τον μιμηθεί. 

Η αυθεντική επικοινωνία απαιτεί να ξέρεις ποιος είσαι και από ποιο βήμα μιλάς. Όταν μιλάς μια "σπασμένη" γλωσσικά και πολιτισμικά ξένη γλώσσα, στερείς από τον εαυτό σου τη μοναδική σου αξία, την ιδιαιτερότητα της δικής σου ματιάς πάνω στα πράγματα.

Από το "Νόημα" στα "Metrics"

Στο σύγχρονο ψηφιακό περιβάλλον, η γλώσσα έχει υποστεί μια βίαιη εργαλειοποίηση. Δεν μιλάμε πλέον για να εκφράσουμε τον εσωτερικό μας κόσμο, αλλά για να προκαλέσουμε μια αντίδραση, ένα reaction, να αυξήσουμε τα metrics, να κάνουμε personal branding. Τα αγγλικά έχουν γίνει η παγκόσμια γλώσσα, επειδή είναι μια γλώσσα εξαιρετικά λειτουργική, κοφτή και προσανατολισμένη στη δράση και το εμπόριο. Όταν μεταφέρουμε αυτήν την λογική στην προσωπική και επαγγελματική μας ζωή στην Ελλάδα, μετατρέπουμε τις σχέσεις μας σε εμπορικές συναλλαγές. Το να πεις "χρειαζόμαστε χρόνο για να συντονιστούμε και να καταλάβουμε ο ένας τον άλλον" έχει μια ανθρώπινη, σχεδόν ευάλωτη διάσταση. Το να πεις όμως "we need alignment" ακούγεται σαν να ρυθμίζεις τα γρανάζια μιας μηχανής. Ο άνθρωπος υποβιβάζεται σε μια βιολογική και παραγωγική μονάδα που δεν χρειάζεται να νιώθει ή να στοχάζεται, αλλά μόνο να εκτελεί. Είναι πιο εύκολο να πεις "I feel overwhelmed" παρά "νιώθω ότι πνίγομαι από το βάρος των υποχρεώσεων και φοβάμαι". Η αγγλική λέξη λειτουργεί ως ασπίδα και μας αποστασιοποιεί από την ίδια μας την πραγματικότητα.

Ξένοι στην Ίδια μας τη Χώρα

Υπάρχει μια τεράστια διαφορά ανάμεσα στον αυθεντικό κοσμοπολιτισμό και τον γλωσσικό πιθηκισμό. Ο πραγματικός κοσμοπολίτης είναι αυτός που πατάει γερά στη δική του κουλτούρα και ακριβώς επειδή νιώθει ασφαλής με τις ρίζες του, μπορεί να ανοιχτεί, να κατανοήσει και να σεβαστεί το διαφορετικό. Ξέρει ποιοι είναι οι άλλοι επειδή ξέρει ποιος είναι ο ίδιος. Αυτό που συμβαίνει σήμερα στην Ελλάδα είναι το ακριβώς αντίθετο. Δεν μαθαίνουμε πώς σκέφτονται οι άλλοι λαοί. Δεν διαβάζουμε την ξένη λογοτεχνία για να καταλάβουμε την Ψυχή του άλλου. Απλώς αντιγράφουμε τα πιο επιφανειακά, καταναλωτικά και εταιρικά στοιχεία της αμερικανικής κουλτούρας. Το αποτέλεσμα; Γινόμαστε ξένοι στην ίδια μας τη χώρα, χωρίς ταυτόχρονα να γινόμαστε αποδεκτοί πουθενά αλλού.

Αυτή η γλωσσική εξορία μάς απογυμνώνει. Όταν ένας λαός χάνει την επαφή με τα κείμενα των ποιητών του, με τη λαϊκή του παράδοση, με τον τρόπο που οι παππούδες του περιέγραφαν τον πόνο, τη χαρά και τον θάνατο, μετατρέπεται σε έναν πληθυσμό χωρίς μνήμη. Και ένας πληθυσμός χωρίς μνήμη είναι εξαιρετικά εύκολο να χειραγωγηθεί από τα trends, τους αλγόριθμους και τις επιταγές της αγοράς.

Το Μεγαλείο της Ξένης Λέξης

Ας μην παρεξηγηθούμε. Η κριτική στην αλλοτρίωση της γλώσσας μας δεν πηγάζει από μια στείρα ξενοφοβία, ούτε από έναν γραφικό απομονωτισμό που αρνείται την ομορφιά του κόσμου. Το να στρέφεις τα νώτα σου στις ξένες γλώσσες είναι εξίσου επικίνδυνο με το να ξεχνάς την δική σου μητρική γλώσσα. Ο κόσμος είναι γεμάτος από συγκλονιστικά γλωσσικά ιδιώματα και η αγγλική γλώσσα διαθέτει το δικό της, αναμφισβήτητο μεγαλείο. Είναι η γλώσσα του Shakespeare, του Milton και του Orwell. Είναι ένα εργαλείο απίστευτης οικονομίας, ρυθμού και ευελιξίας, που κατάφερε να ενώσει την ανθρωπότητα κάτω από ένα κοινό κανάλι συνεννόησης. Η αγγλική γλώσσα έχει μια μοναδική ικανότητα να παράγει νέες λέξεις με τρομακτική ταχύτητα, να προσαρμόζεται στις απαιτήσεις των καιρών και να εκφράζει με απόλυτη σαφήνεια τον ορθολογισμό, την επιστήμη και τη δράση.

Το πρόβλημά μας δεν είναι λοιπόν η αγγλική γλώσσα, το πρόβλημά μας είναι η δική μας αδιαφορία για τη δική μας γλώσσα, τα ελληνικά. Όταν μαθαίνεις αγγλικά, γαλλικά ή γερμανικά με σκοπό να διευρύνεις τον κόσμο σου, οφείλεις να διευρύνεις και την συνείδησή σου. Να ανοίξεις πραγματικά ένα παράθυρο στον κόσμο. Έρχεσαι σε επαφή με έναν άλλον τρόπο σκέψης, με μια άλλη αισθητική, με μια άλλη φιλοσοφική θεώρηση της πραγματικότητας. Αυτό είναι ο ορισμός του πνευματικού πλούτου.

Το να μάθεις πραγματικά μια ξένη γλώσσα δεν σημαίνει να αποστηθίσεις κανόνες γραμματικής και εταιρικά κλισέ. Σημαίνει να βουτήξεις στην ιστορία της, να αφουγκραστείς την κουλτούρα της, να καταλάβεις γιατί οι άνθρωποι που την μιλούν γελούν, κλαίνε ή ονειρεύονται με τον συγκεκριμένο τρόπο. Όταν καταφέρνεις να νιώσεις μια ξένη γλώσσα "δική σου", να σκεφτείς και να συγκινηθείς μέσα από αυτήν, βιώνεις μια από τις πιο όμορφες μεταμορφώσεις που μπορεί να προσφέρει η ανθρώπινη εμπειρία. Έτσι αποκτάς μια δεύτερη Ψυχή. Διευρύνεις τον εαυτό σου, όχι επειδή τον αρνείσαι, αλλά επειδή του επιτρέπεις να κατοικήσει και σε ένα άλλο πνευματικό σπίτι. Η τραγωδία ξεκινά όταν χρησιμοποιούμε αυτή την ξένη γλώσσα όχι ως γέφυρα, αλλά ως δεκανίκι. Όταν δεν την υιοθετούμε επειδή συγκινηθήκαμε από το μεγαλείο της, αλλά επειδή νιώθουμε ανεπαρκείς με το δικό μας. Η υγιής επικοινωνία ανάμεσα σε δύο πολιτισμούς προϋποθέτει δύο ισότιμους συνομιλητές, όχι έναν αυθεντικό φορέα και έναν πρόθυμο μιμητή. Το να θαυμάζεις την ομορφιά στο σπίτι του γείτονα είναι σοφία, το να γκρεμίζεις όμως το δικό σου σπίτι επειδή ζηλεύεις το δικό του, είναι απλώς ανοησία.

Η Εξέγερση της Μητρικής Γλώσσας

Η λύση σε αυτό το γλωσσικό και υπαρξιακό τέλμα δεν είναι ο απομονωτισμός, ούτε ένας στείρος, γραφικός εθνικισμός που λατρεύει τους τύπους και αγνοεί την ουσία. Η λύση είναι η επανεκτίμηση της επικοινωνίας ως πράξης σύνδεσης. Πρέπει να σταματήσουμε να χρησιμοποιούμε την γλώσσα ως εργαλείο εντυπωσιασμού. Αν θέλεις να "ταρακουνήσεις τα νερά" στην καριέρα σου, στις επιχειρήσεις ή στην κοινωνία, κάνε το μέσα από την πρωτοτυπία των ιδεών σου και όχι μέσα από το λούστρο των αγγλικών σου όρων. Αντί για brainstorming, δοκίμασε να πεις ότι θα καθίσουμε να κατεβάσουμε ιδέες με καθαρό μυαλό. Αντί για feedback, δώσε στον άλλον μια ειλικρινή, ανθρώπινη αποτίμηση του έργου του. Αντί για personal branding, δείξε ποιος είσαι μέσα από τις πράξεις και το ήθος σου. Το να μιλάς και να γράφεις σωστά ελληνικά σήμερα, ειδικά σε περιβάλλοντα όπως το LinkedIn, είναι μια βαθιά πολιτική και φιλοσοφική πράξη εξέγερσης. Είναι η άρνησή σου να γίνεις ένας ακόμα πνευματικός κλώνος. Είναι η απόφασή σου να παραμείνεις άνθρωπος που σκέφτεται, που νιώθει και που επικοινωνεί με όρους βάθους και ουσίας.

Μάθε όσες ξένες γλώσσες μπορείς. Άνοιξε τις πόρτες του μυαλού σου σε όλο τον κόσμο, βούτα στις κουλτούρες τους, αιχμαλωτίσου από την ομορφιά τους. Αλλά κράτα τα ελληνικά ως την εσωτερική σου πυξίδα, ως το απαραβίαστο καταφύγιο της συνείδησής σου. Γιατί μόνο έτσι, όταν θα περνάς το κατώφλι του κόσμου, θα ξέρεις ποιος είσαι. Μην γίνεσαι ένας ακόμα εθελοντής στην κατάληψη του ίδιου σου του μυαλού. Μην κρύβεις την φτώχεια των ιδεών σου πίσω από την λάμψη δανεισμένων λέξεων. Αν έχεις κάτι να πεις, πες το με το βάρος και την ακρίβεια της δικής σου φωνής. Το να μιλάς και να γράφεις σήμερα με καθαρότητα, βάθος και σεβασμό στη γλώσσα σου, ειδικά σε έναν κόσμο που επιτάσσει την ομογενοποίηση, δεν είναι συντηρητισμός. Είναι η υπέρτατη πράξη πνευματικής ανταρσίας. Είναι η άρνησή σου να γίνεις φωτοτυπία.

Πάρε πίσω τις λέξεις σου. Επειδή αν χάσεις τις λέξεις σου, δεν θα έχεις πια πού να κατοικήσεις.

Στα άρθρα μου δεν θα βρεις έτοιμες λύσεις ή συνταγές επιτυχίας. Σου προσφέρω αφορμές για σκέψη, μικρές προκλήσεις για να δοκιμάσεις και χώρο να παρατηρήσεις, να κρατήσεις σημειώσεις και να κρίνεις με τα δικά σου μάτια. 

Η γνώση γεννιέται μέσα στη δράση και στην προσωπική εμπειρία. 

Σκέψου, πειραματίσου, παρατήρησε και εμπιστεύσου την κρίση σου.

Γνῶθι σαυτόν!